افت ۵۰ درصدی مصرف گوشت و لبنیات در تهران؛ نان جایگزین سفره فقرا

تحولات سبد غذایی: کاهش پروتئین، افزایش نان

داده‌های مرکز آمار ایران و بررسی‌های «دنیای اقتصاد» حاکی از تغییرات چشمگیر در الگوی مصرف غذایی خانوارهای کم‌درآمد در استان تهران طی دهه ۱۳۹۰ است. این تغییرات به وضوح نشان‌دهنده جایگزینی اقلام پروتئینی و باکیفیت با نان به عنوان منبع اصلی کالری است.

• گوشت قرمز: میانگین مصرف سالانه گوشت قرمز برای هر خانوار از ۱۲ کیلوگرم در سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۶، به ۶ کیلوگرم در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ کاهش یافته است. اوج مصرف ۱۶ کیلوگرم در سال ۱۳۹۶ به کمتر از ۴ کیلوگرم در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
• لبنیات: میانگین مصرف سالانه لبنیات (شیر، ماست، پنیر، کره) از ۱۳۰ کیلوگرم در دوره ۱۳۹۰-۱۳۹۶ به ۱۰۴ کیلوگرم در دوره ۱۳۹۷-۱۴۰۳ کاهش یافته است. این روند در چهار سال منتهی به ۱۴۰۳ وخیم‌تر شده و به ۹۲ کیلوگرم رسیده است.
• برنج: مصرف سالانه برنج نیز از میانگین ۹۳ کیلوگرم در هفت سال ابتدایی دهه ۹۰ به ۶۳ کیلوگرم در هفت سال بعدی رسیده است. اوج مصرف ۱۰۵ کیلوگرم در سال ۱۳۹۶ به ۴۰ کیلوگرم در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است.
• نان: در مقابل، مصرف سالانه نان به طور متوسط از ۳۶۰ کیلوگرم در هفت سال ابتدایی دهه ۹۰ به ۴۴۰ کیلوگرم در هفت سال بعدی افزایش یافته است. مصرف نان از سال ۱۳۹۸ به بعد همواره صعودی بوده و از ۳۴۶ کیلوگرم به ۵۶۳ کیلوگرم در سال ۱۴۰۳ برای هر خانوار رسیده است.

این تغییرات صرفاً به معنای کم‌خوری یا تغییر ذائقه نیست، بلکه نشان‌دهنده یک بازآرایی اجباری در سبد غذایی است که ناشی از تورم، کاهش قدرت خرید و سیاست یارانه‌ای نان است.

پیامدهای بهداشتی و تغذیه‌ای

تغذیه مناسب فراتر از تأمین حداقل کالری روزانه است و باید شامل پروتئین کافی، چربی‌های مفید، کربوهیدرات‌های باکیفیت و ریزمغذی‌هایی مانند کلسیم، آهن، روی و ویتامین‌های مختلف باشد. رژیم غذایی مبتنی بر نان و کربوهیدرات‌های ارزان با کاهش پروتئین و تنوع غذایی، می‌تواند به مشکلات جدی سلامتی منجر شود:

• کم‌خونی
• کاهش رشد و یادگیری در کودکان
• تضعیف سیستم ایمنی
• پوکی استخوان در بلندمدت
• افزایش احتمال اضافه‌وزن، دیابت و بیماری‌های قلبی به دلیل کیفیت پایین کالری و کمبود ریزمغذی‌ها

عوامل اقتصادی مؤثر بر کیفیت زندگی

کاهش درآمد واقعی خانوارها، مهم‌ترین عامل افت کیفیت سفره کم‌درآمدها بوده است. رشد اقتصادی میانگین صفر درصدی در دهه ۱۳۹۰ و افزایش میانگین تورم از ۲۰ درصد به ۴۰ درصد پس از تحریم‌های سال ۱۳۹۷، فشار مضاعفی بر این قشر وارد کرده است.

«وقتی درآمد اسمی کمتر از نرخ تورم بالا برود، درآمد واقعی کاهش می‌یابد. این کاهش درآمد واقعی همان چیزی است که اثر درآمدی را فعال می‌کند؛ خانوار نه‌فقط به‌دلیل گران شدن نسبی خوراکی‌ها، بلکه به‌دلیل کاهش درآمد واقعی مجبور به کاهش مصرف می‌شود.»

تورم بالاتر خوراکی‌ها نسبت به غیرخوراکی‌ها و سهم بیشتر سبد خوراکی از کل هزینه‌های خانوارهای فقیر، فشار تورمی بر این دهک‌ها را تشدید کرده است. یارانه نان نیز با پایین نگه داشتن قیمت آن، نان را به غذای اصلی جمعیت تبدیل کرده و به عنوان جایگزینی ارزان برای سایر اقلام غذایی عمل کرده است.

راهکارهای بهبود وضعیت

این تغییرات در سبد غذایی تنها یک کم شدن مصرف نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییر کیفیت زندگی و رفاه تغذیه‌ای است که آثار آن نه تنها در سفره امروز، بلکه در سلامت و سرمایه انسانی سال‌های آینده نیز خود را نشان خواهد داد.

برای جبران رفاه از دست رفته این خانوارها، سیاستگذاران باید توجه جدی به این مسئله داشته باشند. راهکارهای کلان شامل:

• افزایش رشد اقتصادی: برای بزرگ‌تر شدن اندازه کل اقتصاد و افزایش قدرت خرید خانوارها.
• کنترل تورم: برای متوقف کردن فرآیند افزایش نابرابری و تثبیت قدرت خرید.

این اقدامات می‌توانند به تقویت قدرت خرید خانوار و بهبود کیفیت و کمیت تغذیه آن‌ها منجر شوند.