چالش‌ها و فرصت‌های تجارت ایران در بازار جهانی: لزوم اصلاح حکمرانی اقتصادی

دیپلماسی اقتصادی، کلید خروج از انزوا

جایگزینی دیپلماسی اقتصادی به جای رویکردهای تقابلی در سطح بین‌المللی، مهم‌ترین پیش‌شرط برای مقابله با شرایط کنونی است. تقویت روابط با بلوک‌های اقتصادی و گسترش تعاملات تجاری و تولیدی با کشورهای منطقه، به ویژه همسایگان، می‌تواند ایران را از انزوای فعلی خارج کند. ایجاد منافع متقابل اقتصادی، پایه و اساس توافقات سیاسی پایدار است، اما این اصل مهم در سال‌های گذشته نادیده گرفته شده است. توجه به این مسئله می‌تواند افق پایداری را برای اقتصاد ایران در آینده ترسیم کند.

تحلیل پرونده تجاری ایران: از رشد تا رکود

محمدرضا مودودی، رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، در تشریح فرصت‌های تجاری کشور در صورت اصلاح سیاست‌های اقتصادی، به مسیر تجارت ایران در دهه‌های اخیر اشاره کرد:

• دهه 1370: آغاز توسعه صادرات غیرنفتی، با ارزش 500 میلیون دلار در اواخر دهه.
• دهه 1380: توسعه صنایع با هدف صادرات و برنامه‌ریزی برای حضور در بازار جهانی، منجر به رشد جهشی صادرات غیرنفتی تا مرز 50 میلیارد دلار شد.
• دهه 1390: تغییر سیاست‌های تجارت خارجی و نادیده گرفتن محورهای مهم صادراتی.

مودودی تأکید کرد که ایران از ظرفیت بالایی در حوزه همسایگی برخوردار است. با وجود یک درصد جغرافیای جهان، ایران 15 درصد از منابع دنیا را در اختیار دارد، اما از این پتانسیل به درستی استفاده نشده است.

«سیاست‌های اقتصادی ما در طول دهه‌های گذشته صحیح نبوده و نتوانسته‌ایم از فرصت‌های پیش رویمان حداکثر بهره را ببریم. در موارد متعددی سیاست‌های تجاری کشور در حاشیه سیاست‌های بانک مرکزی و همچنین سیاست‌های ارزی قرار گرفته است.»

وی به کاهش مداوم ارزش پول ملی و رونق کارت‌های بازرگانی اجاره‌ای اشاره کرد و افزود که برندهای ایرانی مقبولیت بین‌المللی ندارند و از ظرفیت‌های ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک بهره‌برداری نشده است.

چشم‌انداز آینده و اصلاح سیاست‌ها

مودودی با ابراز عدم بدبینی به آینده تجارت ایران در صورت اصلاح اساسی سیاست‌ها، به تجربه چین در دهه 1970 اشاره کرد که با تنش‌زدایی و صلح 50 ساله با دنیا، به دومین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شد. وی معتقد است که ایران نیز با اصلاح حکمرانی اقتصادی و سیاسی مبتنی بر تنش‌زدایی، می‌تواند مسیر توسعه را بازیابی کند. صنعتی‌ترین کشور نفتی منطقه بودن و تجربه خوب در تولید و تجارت، فرصت رشد سریع را برای ایران فراهم می‌کند.

همچنین، بازار ایران با قرار گرفتن در رتبه نوزدهم بزرگترین بازارهای دنیا، فرصت مناسبی برای حضور برندهای معتبر جهانی دارد که می‌تواند به توسعه همه‌جانبه منجر شود. مودودی به تقویت رانت در اقتصاد ایران در سال‌های گذشته اشاره کرد و آن را بخش بزرگی از مشکلات جدی اقتصادی دانست که کوتاه کردن دست رانت‌خواران را دشوار ساخته است.

بازگشت به صحنه تجارت جهانی

سعید ایرانمنش، کارشناس اقتصادی، ثبات داخلی را پیش‌شرط جذب سرمایه خارجی و تعاملات تجاری بین‌المللی دانست. وی به محدودیت ورود سرمایه خارجی و خروج سرمایه‌های ایرانی به دلیل شدت گرفتن تنش‌های داخلی و خارجی اشاره کرد. افزایش ریسک‌های تجاری در ایران و افت شاخص‌های کلان اقتصادی، همکاری‌های اقتصادی با ایران را برای طرف‌های خارجی دشوار ساخته و تجارت کشور را به چند کشور خاص مانند چین و همسایگان محدود کرده است.

«در این سال‌ها سهم تجارت ایران در اقتصاد بین‌الملل به کمتر از یک‌صدم درصد کاهش یافته است. همین آمار گویای آن است که ما دیگر اثرگذاری در تجارت جهانی نداریم.»

ایرانمنش دلایل این افت را شرایط تحریمی، عدم عضویت ایران در کنوانسیون‌های بین‌المللی و بی‌توجهی به عضویت در سازمان تجارت جهانی دانست. او همچنین به انجام بخشی از واردات و صادرات به صورت غیررسمی اشاره کرد که آمار دقیق تجارت ایران را مخدوش می‌کند.

اقتصاد، گروگان سیاست نباشد

این کارشناس اقتصادی تأکید کرد که در تمام کشورهای دنیا، حکمرانی و سیاست در خدمت اقتصاد هستند و اقتصاد ایران نباید گروگان سیاست باشد. وی تنها راهکار عبور از شرایط کنونی را حرکت به سمت استانداردهای جهانی و برقراری تعامل سازنده با دنیا دانست.

ایرانمنش معتقد است که ایران از فرصت‌های بسیار ویژه‌ای برای سرمایه‌گذاری برخوردار است و در صورت رفع چالش‌های جدی اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، توان بازسازی جایگاه خود را در سطح بین‌المللی خواهد داشت. پژوهش‌های کارشناسی، فرصت سرمایه‌گذاری در ایران را بالغ بر صدها میلیارد دلار برآورد کرده‌اند که با تعامل با دنیا، سیل عظیمی از سرمایه وارد کشور خواهد شد و قدرت تجاری ایران را ارتقا خواهد داد. لازمه تحقق این هدف، بازگشت عقلانیت به فرآیندهای سیاست‌گذاری کلان است.