آیکون خبر

خبر کامل

شبه‌علم در سلامت: ابعاد، پیامدها و راهکارهای مقابله بر اساس یک پژوهش جدید

مقدمه: شبه‌علم در حوزه سلامت و چالش‌های آن

شبه‌علم، مجموعه‌ای از باورها و ادعاهاست که ظاهری علمی دارند و از اصطلاحات علمی بهره می‌برند، اما در عمل فاقد شواهد معتبر، قابلیت آزمایش و روش‌های پذیرفته‌شده علمی هستند. این ادعاها در حوزه سلامت، به دلیل ارتباط مستقیم با جان و رفاه انسان‌ها، حساسیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. نمونه‌های بارز آن شامل درمان‌های جایگزین بدون پشتوانه، ادعاهای اغراق‌آمیز درباره درمان بیماری‌های صعب‌العلاج و توصیه‌هایی مبتنی بر تجربیات شخصی است. تشخیص تفاوت میان علم و شبه‌علم برای عموم مردم، به‌ویژه زمانی که ادعاها با ظاهری قانع‌کننده و امیدوارکننده ارائه می‌شوند، همواره دشوار بوده است.

پیامدهای گسترش شبه‌علم

پرداختن به پدیده شبه‌علم در سلامت از آن جهت ضروری است که این باورها می‌توانند افراد را از درمان‌های مؤثر و مبتنی بر شواهد علمی منحرف کنند. تأخیر در مراجعه به پزشک، قطع درمان‌های علمی و اعتماد به روش‌های تأییدنشده، از جمله پیامدهای مکرری هستند که در گزارش‌ها و مطالعات مختلف به آن‌ها اشاره شده است. علاوه بر این، شیوع شبه‌علم می‌تواند اعتماد عمومی به پزشکی علمی را کاهش داده و حتی متخصصان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. تحقیقات پیشین نشان داده‌اند که گرایش به شبه‌علم تنها محدود به عموم مردم نیست و در برخی موارد، در میان گروه‌های تحصیل‌کرده نیز مشاهده می‌شود. از این رو، شناخت دقیق ویژگی‌ها، دلایل گسترش و راه‌های مقابله با شبه‌علم، یک ضرورت اجتماعی و سلامت‌محور محسوب می‌شود.

پژوهشی جامع در باب شبه‌علم

در همین راستا، محمدرضا هاشمیان از گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز، با همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه‌های علوم پزشکی اصفهان، علمی–کاربردی نجف‌آباد، علوم پزشکی مجازی و علوم پزشکی تهران، تحقیقی جامع درباره ابعاد مختلف شبه‌علم در حوزه سلامت انجام داده‌اند.

روش‌شناسی پژوهش

این پژوهش بر پایه مرور نظام‌مند مطالعات علمی استوار بوده است. محققان با جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر بین‌المللی و داخلی نظیر PubMed، Scopus، Web of Science و منابع دیگر، مقالات منتشرشده در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ را بررسی کردند. در مجموع، ۶۹ مطالعه مرتبط انتخاب و داده‌های آن‌ها با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفت. در این روش، محتوای متون علمی به‌صورت نظام‌مند تحلیل می‌شود تا الگوها، مفاهیم تکرارشونده و عوامل کلیدی شناسایی شوند. برای مدیریت و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای تخصصی نیز استفاده شد.

یافته‌های کلیدی پژوهش

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که موضوعات مرتبط با شبه‌علم را می‌توان در چندین حوزه کلی دسته‌بندی کرد. بر اساس تحلیل‌ها، عوامل اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی نقش مهمی در شکل‌گیری و پذیرش باورهای شبه‌علمی ایفا می‌کنند. همچنین، شیوه تصمیم‌گیری افراد و نحوه ارتباط و دریافت اطلاعات، می‌تواند بر گرایش به این نوع باورها تأثیرگذار باشد. به عبارت دیگر، شرایط اجتماعی، سطح آگاهی، احساسات و نیازهای روانی افراد، همگی می‌توانند زمینه را برای پذیرش یا رد ادعاهای شبه‌علمی فراهم آورند.

مقابله مؤثر با شبه‌علم

پژوهشگران تأکید کرده‌اند که برای مقابله مؤثر با شبه‌علم، توجه به نیازها و ارزش‌های مردم از اهمیت بالایی برخوردار است. به‌کارگیری رویکردهای آموزشی و اطلاع‌رسانی هدفمند، می‌تواند آگاهی عمومی را افزایش داده و مشارکت مردم در رفتارهای سلامت‌محور را تقویت کند. همچنین اشاره شده است که با وجود شناسایی عوامل مؤثر، بررسی هم‌زمان و ترکیبی این عوامل کمتر مورد توجه قرار گرفته و این موضوع، نوعی خلأ در مطالعات پیشین به شمار می‌رود. از این رو، طراحی راهبردهای بلندمدت و پایش مداوم اثرات آن‌ها ضروری دانسته شده است.

ابعاد و راهکارهای مقابله

بر اساس این پژوهش، شبه‌علم دارای ابعاد متنوعی است که از تعریف و مفهوم آغاز شده و تا پیامدها و راه‌های مقابله ادامه می‌یابد. یکی از نکات مهم، اختلال در روش‌شناسی شبه‌علم است؛ به این معنا که این ادعاها معمولاً بر آزمایش‌های قابل تکرار و شواهد مستند تکیه ندارند. همچنین، نحوه انتشار اطلاعات شبه‌علمی، به‌ویژه در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، نقش مهمی در گسترش آن ایفا می‌کند. تبلیغات اغراق‌آمیز، وعده‌های غیرواقعی و سوءاستفاده از احساسات مردم، از جمله عواملی هستند که به رواج شبه‌علم کمک می‌کنند.

پژوهش فوق همچنین بر اهمیت آموزش عمومی، تقویت تفکر نقادانه و ارتقای سواد سلامت تأکید دارد. آموزش دانشگاهی مبتنی بر شواهد، اطلاع‌رسانی صحیح رسانه‌ها و نظارت مؤثر نهادهای مسئول، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند چرخه گسترش شبه‌علم را محدود کنند. به باور پژوهشگران، مقابله با شبه‌علم نیازمند همکاری هم‌زمان دولت، جامعه علمی، رسانه‌ها و خود مردم است؛ زیرا این پدیده تنها یک مسئله علمی نیست، بلکه ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیز دارد.

انتشار نتایج

نتایج این پژوهش علمی در فصلنامه «مدیریت سلامت» منتشر شده است. این نشریه وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ایران بوده و به انتشار پژوهش‌های مرتبط با سیاست‌گذاری، مدیریت و مسائل کلان حوزه سلامت می‌پردازد.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗