بحران ژنتیکی و سموم کشاورزی؛ تهدیدات جدی صنعت زنبورداری ایران

خلأ ژنتیکی و نیاز به اصلاح نژاد

احمد قربانی، با تأکید بر بحران ژنتیکی در زنبورداری کشور، اظهار داشت که تاکنون نتوانسته‌ایم ملکه‌ای اصلاح‌شده و منطبق با شرایط جغرافیایی ایران تولید کنیم. این در حالی است که بسیاری از کشورهای دنیا از نژادهای اصلاح‌شده استفاده می‌کنند، اما در ایران، با وجود تأکید بر استفاده از نژاد بومی، اقدام مؤثری برای اصلاح نژاد صورت نگرفته و امروز با یک خلأ ژنتیکی جدی مواجه هستیم.

قربانی تاکید کرد: «اکنون ملکه باکیفیت در دسترس نیست و بدون مدیریت کارآمد، محیط مناسب و پشتوانه ژنتیکی، امکان پایداری زنبورداری وجود ندارد.»

نقش حیاتی زنبور عسل و مشکلات ساختاری

زنبور عسل در جهان امروزی، نهاده‌ای هم‌سنگ آب و آفتاب به‌شمار می‌رود. این حشره علاوه بر تولید عسل، نقش کلیدی در گرده‌افشانی و افزایش تولید محصولات کشاورزی دارد. با این حال، زنبورداری ایران به دلیل انباشت مشکلات ساختاری، در شرایط ناپایداری قرار گرفته است. صنعت زنبورداری ماهیتی استحصالی دارد و زنبور عسل به‌صورت طبیعی جذب گل می‌شود و در کنار تولید عسل باکیفیت، وظیفه اصلی خود یعنی گرده‌افشانی و کمک به حفظ محیط‌زیست را انجام می‌دهد. همان‌طور که گیاه به آب و آفتاب نیاز دارد، به گرده‌افشانی نیز نیازمند است و استفاده از زنبورستان‌ها در مجاورت باغ‌ها و مزارع، بهترین روش برای افزایش عملکرد محصولات زراعی و باغی محسوب می‌شود.

تلفات سنگین ناشی از سموم کشاورزی

یکی از بزرگترین چالش‌های زنبورداری، تلفات سنگین سالانه زنبورهای عسل است. در فصل بهار، زنبورداران به مناطق گرمسیر کوچ می‌کنند که خاستگاه گیاهان روغنی و جاذب زنبور عسل است و گرده‌افشانی متقابل، افزایش تولید بذر را برای کشاورزان به‌همراه دارد. اما در همین مناطق، استفاده از سموم بسیار خطرناک و زنبورکش، خسارت‌های شدیدی به کلونی‌های زنبور عسل وارد می‌کند. این وضعیت در مناطق سردسیری، به‌ویژه در زمان شکوفه‌دهی باغ‌های سیب نیز تکرار می‌شود؛ جایی که سم‌پاشی‌ها آغاز می‌شود و سموم مورد استفاده، موجب تلفات گسترده کلونی‌ها می‌گردد.

انتقاد از عملکرد صندوق بیمه کشاورزی

قربانی با انتقاد از عملکرد صندوق بیمه محصولات کشاورزی اظهار داشت که این صندوق تنها خسارت‌های ناشی از سم‌پاشی را نمی‌پذیرد و این خسارت‌ها را گسترده اعلام می‌کند. این در حالی است که در صورت وجود مدیریت سالم و توان اجرایی، این بخش می‌توانست تحت پوشش بیمه قرار گیرد، اما در سال‌های اخیر خسارت‌های ناشی از سم‌پاشی از شمول بیمه خارج شده و زنبورداران بدون پشتوانه مانده‌اند.

شیوع کنه واروآ و هزینه‌های تولید

یکی دیگر از مشکلات جدی زنبورداری، شیوع کنه واروآ است. داروی مؤثر و استانداردی در اختیار زنبورداران قرار ندارد و این آفت به‌صورت اپیدمی درآمده است؛ به‌گونه‌ای که هر ۱۵ روز یکبار باید مبارزه انجام شود، در غیر این صورت کلونی‌ها دچار خسارت جدی می‌شوند و در ادامه نیز بیماری‌های ویروسی بروز می‌کند که غیرقابل درمان است و در بسیاری موارد، انهدام کامل کندو اجتناب‌ناپذیر می‌شود. علاوه بر این، هزینه‌های تولید با درآمد زنبورداران همخوانی ندارد و این بحران به‌صورت انباشتی در سال‌های گذشته شکل گرفته است.

وضعیت تولید عسل در سمیرم

درباره وضعیت تولید عسل در شهرستان سمیرم، قربانی توضیح داد که عسل تولیدی سمیرم بیشتر طبیعی است و زنبورداران این منطقه به‌طور کلی از تغذیه مصنوعی استفاده نمی‌کنند. به دلیل گردشگری بودن سمیرم و شرایط کوهستانی منطقه، عسل تولیدی روی دست زنبوردار نمی‌ماند و بخش عمده‌ای از آن به‌صورت مستقیم به مصرف‌کنندگان و مقدار مازاد نیز از طریق تعاونی و پس از انجام آزمایش‌ها عرضه می‌شود. متوسط برداشت در هر کندو در بهترین شرایط حدود ۱۰ کیلوگرم در سال است.

آمار و ارقام زنبورداری در ایران و اصفهان

ایران سالانه با تولید ۱۲۲ هزار تُن عسل در بیش از ۹۲ هزار واحد زنبورستان، رتبه سوم تولید عسل جهان را داراست. بیش از ۷۶۰۰ تُن عسل نیز سالانه در استان اصفهان در ۹۱۶ هزار کلنی زنبور تولید می‌شود. در سطح این استان، نجف‌آباد بیشترین تولید عسل را به خود اختصاص داده است و اصفهان، شهرضا، خمینی‌شهر و خوانسار در رده‌های بعدی قرار دارند. حدود ۲۲۰ زنبوردار عضو تعاونی زنبورداران سمیرم هستند و نزدیک به ۲۰۰ نفر به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در این حوزه فعالیت دارند که برای بسیاری از آن‌ها زنبورداری شغل دوم محسوب می‌شود و اغلب باغدار یا کارمند هستند.