خلیج گرگان در آستانه فاجعه: هشدارها و راهکارهای احیا

اهمیت حیاتی تالاب‌ها و چالش‌های پیش‌رو

محمدرضا عارف در جلسه اخیر ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور، بر لزوم نگاه فرابخشی و اقدامات جدی برای احیای خلیج گرگان و تالاب میانکاله تأکید کرد. وی با بیان اینکه تالاب‌ها و دریاچه‌ها نقش حیاتی برای کشور دارند، از نادیده گرفته شدن اهمیت این مسئله و رویکرد شعاری درخصوص آبخیزداری و آبخوان‌داری انتقاد کرد که نتیجه آن وضعیت کنونی تالاب‌های کشور است.

در این جلسه، کلیات تعیین حریم و بستر تالاب میانکاله و خلیج گرگان و همچنین کلیات اقدامات تکمیلی حداکثر سه ساله برای مقابله با اثرات پس‌روی آب دریا بر احیای آنها به تصویب رسید. عارف خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها را دارای آثار منفی مختلفی از جمله آثار زیست‌محیطی دانست و احیای آنها را در اولویت قرار داد.

بر اساس گزارش‌ها، سطح آب خلیج گرگان در سال‌های اخیر تا ۴۰ درصد کاهش یافته و بخش‌های وسیعی از آن به زمین‌های خشک تبدیل شده است. این روند نه تنها اکوسیستم محلی را مختل کرده، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای استان‌های شمالی ایران به همراه دارد.

اقدامات دولت چهاردهم و نگرانی‌ها

دولت چهاردهم با برگزاری نشست ویژه در نهاد ریاست‌جمهوری، گام‌های عملی برای علاج‌بخشی این پهنه آبی حیاتی برداشته است. تسریع مطالعات پمپاژ آب از دریای خزر و افزایش اعتبارات پروژه‌های ستاد ملی تالاب‌ها، نشان‌دهنده عزم دولت برای جلوگیری از تکرار فاجعه‌ای مشابه خشک شدن دریاچه ارومیه است.

استاندار گلستان، علی‌اصغر طهماسبی، با تأکید بر محدودیت زمانی، هشدار داد که اگر در دو سال آینده اقدامی عاجل صورت نگیرد، این خلیج به سرنوشت دریاچه ارومیه دچار خواهد شد. وی اظهار داشت که برای جلوگیری از تشدید خسارت‌های زیست‌محیطی و انسانی، زمان محدودی در اختیار داریم و اقدامات اجرایی باید با فوریت دنبال شود.

ابعاد بحران: زیست‌محیطی و اقتصادی

معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گلستان، سیدمهدی مهیایی، به ابعاد زیست‌محیطی و اقتصادی بحران اشاره کرد. وی دلایل اصلی بحرانی شدن وضعیت خلیج را شامل موارد زیر دانست:

• کاهش ۴۸ درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت.
• کاهش ۴۰ درصدی بارش نسبت به سال گذشته.
• ساخت ۱۸ سد توسط روسیه روی رودخانه ولگا که ۸۵ درصد آب دریای خزر را تأمین می‌کند.
• افزایش میانگین دما.

خشک شدن کامل خلیج گرگان می‌تواند ریزگردهای شور را به شهرهای شمالی و جنگل‌های هیرکانی برساند و اقتصاد دریا محور استان شامل آبزی‌پروری، تجارت دریایی و گردشگری را نابود کند.

پیامدهای زیست‌محیطی

• کانون‌های ریزگرد: خشک شدن کامل خلیج می‌تواند بیش از ۵۰ هزار هکتار زمین نمکی را به منبع تولید گرد و غبار تبدیل کند که بادهای محلی آن را تا شعاع ۶۰ کیلومتری پراکنده می‌سازد.
• تأثیر بر کشاورزی: ریزگردهای نمکی کیفیت هوا را کاهش داده و بهره‌وری مزارع را تا ۲۰ درصد پایین می‌آورند.
• تهدید سلامت: سلامت تنفسی ساکنان را تهدید کرده و هزینه‌های درمانی مرتبط با بیماری‌های ریوی را افزایش می‌دهند.
• نابودی تنوع زیستی: خلیج گرگان زیستگاه مهمی برای گونه‌های آبزی و پرندگان مهاجر است. کاهش آب منجر به مرگ گسترده آبزیان و اختلال در زنجیره غذایی منطقه خواهد شد.

پیامدهای اقتصادی

• کاهش استحصال خاویار: استحصال خاویار از ۵۰ تن در دهه‌های گذشته به کمتر از یک تن کاهش یافته است.
• مشکلات کشتیرانی: عمق آب برای پهلوگیری کشتی در بندر گز و بندر ترکمن دیگر کافی نیست.

راهکارهای پیشنهادی و اقدامات انجام شده

مهیایی لایروبی ۱۱.۵ کیلومتری کانال آشوراده در سال ۱۴۰۲ را با ۳۵۰ میلیارد تومان اعتبار از سازمان مدیریت بحران و ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیارد تومان از منابع داخلی سازمان بنادر و کشتیرانی، تنها اقدام نجات‌بخش تا امروز دانست. این عملیات شوری را از ۵۰ به ۲۸ واحد کاهش داد و فرصت سه تا چهار ساله ایجاد کرد، اما بدون اقدامات تکمیلی، خشکیدگی کامل حتمی است.

از دیگر برنامه‌های ضروری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پیشرفت ۵۰ درصدی زهکشی ۲۸۰ هکتار اراضی منتهی به خلیج.
• اجرای آبیاری نوین در بالادست برای کاهش مصرف آب و افزایش حق‌آبه با پیشرفت ۳۰ تا ۳۵ درصد.
• لایروبی ۱۸۰ کیلومتر انهار اصلی و فرعی و ۵۰۰ کیلومتر رودخانه‌های قره‌سو و گرگان‌رود.
• تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهرهای ساحلی: کردکوی با ۴۰ درصد پوشش، بندرگز با ۸۰ درصد و بندرترکمن با ۳۵ درصد.

عبدالجلال ایری، نماینده غرب گلستان در مجلس، از نبود مدیریت واحد و مرکزی برای اجرای طرح جامع نجات خلیج و تالاب میانکاله انتقاد کرد و پیشنهاد داد که آب خروجی نیروگاه برق نکا که هم‌اکنون به دریای خزر می‌ریزد، با اجرای طرح انتقال به خلیج گرگان هدایت شود. وی تأکید کرد که این اقدام عمدتاً مدیریتی است و می‌تواند شوری خلیج را به طور قابل توجهی کاهش دهد و حق‌آبه طبیعی آن را تأمین کند.

تازه‌ترین وضعیت شوری آب

قدیر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان، با ارائه آمار دقیق از پایش‌های سالانه، اعلام کرد که در شهریور ۱۴۰۲، پیش از لایروبی کانال آشوراده، شوری آب خلیج در برخی نقاط به بالای ۵۰ گرم در لیتر رسیده بود. اما پس از تکمیل عملیات در آبان همان سال، این عدد تا پایان آذر به کمتر از ۲۸ گرم در لیتر کاهش یافت که نشان‌دهنده تأثیر فوری و چشمگیر ارتباط مستقیم با دریای خزر است.

با این حال، در سال ۱۴۰۳ با کاهش مجدد تراز آب خزر و نبود لایروبی جدید، شوری دوباره به ۳۲ تا ۳۳ گرم در لیتر رسیده و این روند صعودی ادامه دارد. حسن‌زاده تأکید کرد که ایده‌آل برای احیای کامل، ورود آب شیرین با شوری زیر ۲۰ هزار واحد از رودخانه‌های بالادست است، اما در شرایط فعلی حتی تأمین آب با شوری ۲۰ هزار واحد دریای خزر نیز می‌تواند حیات خلیج و تالاب میانکاله را حفظ کند.

وی با اشاره به خطر جدی تبدیل ۶۰ هزار هکتار پهنه آبی به کانون ریزگرد شور، خواستار هماهنگی همه دستگاه‌های اجرایی شد تا خلیج گرگان به عنوان اولویت ملی پیگیری شود و از تکرار تجربه دریاچه ارومیه و تالاب گاوخونی در گلستان جلوگیری شود.