ابوالحسن ابتهاج؛ برنامه‌ریز بزرگ اقتصاد ایران و چالش‌های قدرت

ابوالحسن ابتهاج، نامی که در تاریخ اقتصادی معاصر ایران با سازمان برنامه گره خورده است، شخصیتی پیچیده با دیدگاه‌های متناقض بود. او در دوران ریاستش بر سازمان، همزمان به ملی‌گرایی شدید و بدبینی نسبت به خارجی‌ها، و نیز به غرب‌گرایی و اعتماد بیش از حد به دانش‌آموختگان و کارشناسان اقتصادی آمریکا متهم بود. زندگی پر فراز و نشیب ابتهاج، به‌ویژه رویدادهای شخصی و کاری او، عمدتاً از دو منبع اصلی قابل بررسی است: خاطرات خود او که در سال 1371 منتشر شد و مصاحبه‌اش با پروژه تاریخ شفاهی هاروارد که به صورت صوتی و مکتوب در دسترس است. در این مقاله، ما بر نکات برجسته و ایده‌های مطرح شده در کتاب خاطرات او تمرکز خواهیم کرد.

مخالفت با استاندارد طلا و نقش در بانک ملی

نخستین تجربه شغلی ابتهاج در بانک شاهنشاهی انگلیس بود؛ بانکی که در دوره قاجار امتیاز انحصاری نشر اسکناس در ایران را در اختیار داشت. او بخش قابل توجهی از دانش و تجربه خود در امور مالی را مدیون همین دوره است. با این حال، به دلیل رویکرد محافظه‌کارانه بانک در ارتقاء کارمندان ایرانی و اختلافات با دولت ایران، در سال 1315 خورشیدی از آنجا کناره‌گیری کرد و وارد مشاغل دولتی شد. تنها شش سال پس از ترک بانک شاهنشاهی، در آذر 1321 به ریاست بانک ملی رسید و تا تیر 1329 در این سمت باقی ماند. بانک ملی در آن زمان، پیش از تأسیس بانک مرکزی، نقش مهمی در نظام مالی ایران ایفا می‌کرد. ابتهاج در این سمت نیز رویه سازش‌ناپذیر خود را، به‌ویژه در اعطای وام به مقامات دولتی، ادامه داد.

پیشنهاد کاهش پشتوانه پول ملی

در سال 1326، بانک ملی لایحه‌ای به مجلس شورای ملی تقدیم کرد که در آن پیشنهاد تنزل پشتوانه پول ملی از صددرصد به پنجاه درصد مطرح شده بود. ابتهاج استدلال می‌کرد که پشتوانه حقیقی پول ایران در آن مقطع 77 درصد بوده است. هدف از این لایحه، تأمین منابع مالی لازم برای اجرای برنامه هفت ساله یکم عمرانی بدون نیاز به استقراض خارجی بود. مسئولین ایرانی در آن زمان، مطابق روایت ابتهاج، رویکردی بسیار منفی نسبت به این پیشنهاد داشتند و حسن تقی‌زاده از مخالفان سرسخت آن بود که توانست مانع تصویب لایحه شود.

این پیشنهاد در دوره‌ای مطرح شد که ایده دولت‌گرایی در سراسر جهان غالب بود. ابتهاج در خاطراتش به درستی اشاره می‌کند که پشتوانه پول ملی در ایالات متحده و بریتانیا به مراتب کمتر از نسبت پیشنهادی برای ایران بود، حتی در زمانی که ایالات متحده هنوز به طور کامل از استاندارد طلا خارج نشده بود. با این حال، باید توجه داشت که استدلال‌های ابتهاج در این زمینه و اثرات منفی تضعیف پایه پولی کشور – که نهایتاً پس از او پذیرفته شد – قابل انکار نیست. بررسی نسبت میان سیاست‌های پولی دهه سی خورشیدی ایران با بحران اقتصادی اواخر آن دهه و اوایل دهه چهل، می‌تواند موضوع یک پژوهش مهم در تاریخ اقتصادی باشد.

سازمان برنامه؛ دولتی درون دولت؟

سازمان برنامه تا حد زیادی با پیشنهاد و پیگیری ابتهاج در سال 1328 تأسیس شد، اما آغاز به کار واقعی آن را می‌توان از مرداد 1333 تا بهمن 1337، یعنی دوره ریاست خود او بر سازمان، دانست. ابتهاج پس از برکناری از ریاست بانک ملی، مدتی به عنوان سفیر و سپس در صندوق بین‌المللی پول مشغول به کار شد. این دوران فرصتی برای او فراهم آورد تا روابط مفید و گسترده‌ای با شخصیت‌های اقتصادی بین‌المللی برقرار کند که بعدها در سازمان برنامه بسیار از آنها بهره برد.

«تا آنجایی‌که اطلاع دارم، برنامه‌های عمرانی طویل‌المدت در هیچ‌یک از کشورهای دنیا به‌استثنای شوروی مطرح نبود و به همین دلیل وقتی من از داشتن یک برنامه عمرانی هفت ساله صحبت می‌کردم عده زیادی این کار را یک سیاست سوسیالیستی می‌دانستند و نسبت به آن روی خوش نشان نمی‌دادند. برنامه عمرانی پنج ساله اول شوروی از زمان استالین شروع شده بود، ولی من به‌هیچ‌وجه از آنها الهام نگرفته بودم.»

ابتهاج ایده برنامه‌ریزی اقتصادی در ایران را به خود نسبت می‌داد و ادعا می‌کرد که مستقل از برنامه‌های مشابه در اتحاد شوروی به این فکر رسیده است. پیش از انقلاب 1357، پنج برنامه عمرانی در کشور طراحی شد که برنامه هفت ساله دوم (1335-1341) در دوره ریاست ابتهاج بر سازمان برنامه به ثمر رسید.

قدرت و استقلال بی‌سابقه سازمان برنامه

سازمان برنامه در هیچ دوره‌ای به اندازه زمان ریاست ابتهاج از قدرت و استقلال برخوردار نبود. با جذب کارشناسان جوان دانش‌آموخته اروپا و آمریکا و همچنین کارشناسان خارجی، این سازمان از پرستیژ و موقعیتی منحصربه‌فرد برخوردار شد. مطابق قراری که از ابتدای ریاست ابتهاج گذاشته شده بود، سازمان برنامه از محل منابع قابل‌توجه تخصیصی از درآمد نفت، خود به طراحی و اجرای پروژه‌ها می‌پرداخت و پس از اتمام، آنها را برای اداره به وزارت‌خانه مربوطه می‌سپرد. این رویه، که مورد نارضایتی وزارت‌خانه‌ها بود، سوءظن‌ها را نسبت به سازمان افزایش می‌داد. مکالمات درون سازمان به دلیل حضور پرشمار کارشناسان خارجی عمدتاً به زبان انگلیسی انجام می‌شد و حقوق کارشناسان آن نیز بالاتر از کارمندان دیگر ادارات با رتبه مشابه بود. ابتهاج جلسات هفتگی با شخص شاه داشت و مستقیماً به او پاسخگو بود، نه به نخست‌وزیر و هیئت دولت. او در بیان نظرات مخالف خود بسیار صریح بود و ملاحظه‌ای نمی‌کرد.

تمرکزگرایی در برنامه‌ریزی اقتصادی

ابتهاج به تمرکز شدید در برنامه‌ریزی اقتصادی باور داشت، که البته ماهیت چنین برنامه‌هایی نیز جز این را اقتضا نمی‌کرد. خاطره‌ای مشهور از او نقل شده است که در آن، هنگامی که نمایندگان و استاندار خوزستان طرحی برای اختصاص هفت درصد از درآمد نفت به آن استان را مطرح کردند، ابتهاج با این طرح به شدت مخالفت کرد. او استدلال می‌کرد که پذیرش چنین پیشنهادی منجر به درخواست‌های مشابه از سوی سایر استان‌ها و در نهایت از بین رفتن فلسفه وجودی برنامه‌ریزی و سازمان برنامه خواهد شد. او اطمینان داد که طرح‌های خود برای خوزستان به مراتب بهتر خواهند بود.

طرح عمران خوزستان و سد دز

پروژه سد دز در کانون طرح عمران خوزستان قرار داشت. این سد با تأمین حجم بالایی از آب، زمینه را برای کشاورزی مدرن و ایجاد مجتمع‌های کشت‌وصنعتی مشابه ایالات متحده، به‌ویژه کشت نیشکر در مقیاس بالا، فراهم می‌کرد. در آن دوران، تصویر بسیار مثبتی نسبت به تجهیزات مدرن کشاورزی و کشت‌وصنعت‌های آمریکایی وجود داشت. در این میان، نام دیوید لیلینتال (David E. Lilienthal)، مدیر وقت سازمان عمران دره تنسی، مطرح شد. او از آن زمان تا مدت‌ها پس از کناره‌گیری ابتهاج از کارهای دولتی، یکی از بازیگران اقتصادی اثرگذار ایران باقی ماند. لیلینتال بین سال‌های 1956 تا 1977، بیست‌ونه بار به ایران سفر کرد و بیست‌وسه بار توسط شاه پذیرفته شد. او پیش‌تر پروژه‌های مشابهی را در ایالات متحده و ویتنام جنوبی انجام داده بود و هدف این بود که کلان‌پروژه عمران خوزستان به عنوان الگویی برای توسعه کل کشور مورد استفاده قرار گیرد.

موانع و تأمین مالی

بزرگ‌ترین مانع در برابر اجرای طرح سد دز، تأمین منابع مالی آن بود. درآمدهای نفتی دولت ایران هنوز به اندازه‌ای نرسیده بود که بتواند مستقلاً چنین طرح‌های بزرگی را اجرا کند. کارشناسان بانک جهانی از تأمین مالی این طرح عظیم هراس داشتند و کارشناسان فائو نیز محیط خوزستان را برای آن مناسب تشخیص ندادند. در ایران نیز مخالفت‌هایی وجود داشت که در جلسه‌ای با حضور لیلینتال مطرح شد. ابتهاج از این مخالفت‌ها بسیار نگران بود، اما لیلینتال به او اطمینان داد که به این سخنان عادت دارد. در نهایت، ابتهاج به واسطه روابط خود در بانک جهانی، موفق به جلب نظر این نهاد بین‌المللی برای مشارکت در پروژه شد. هرچند، چند سال بعد هنگام افتتاح پروژه سد دز، ابتهاج از سمت خود کناره‌گیری کرده و در بازداشت به سر می‌برد.

ماجرای کارخانه کود شیمیایی شیراز و کناره‌گیری

موقعیت ویژه سازمان برنامه در دوره ریاست ابتهاج، موجب بدبینی کارمندان و مقامات دیگر دستگاه‌های دولتی و نمایندگان مجلس شده بود. سرانجام، شاه نیز تصمیم به قطع حمایت خود از موقعیت ویژه سازمان و شخص ابتهاج گرفت. با نخست‌وزیری دکتر اقبال در فروردین 1336، به تدریج از اختیارات و نفوذ سازمان برنامه کاسته شد، هرچند اقبال و ابتهاج دوستان قدیمی بودند. کناره‌گیری ابتهاج از ریاست سازمان برنامه در پی اختلاف او با جعفر شریف امامی، وزیر صنایع در کابینه اقبال، بر سر قرارداد تأسیس کارخانه کود شیمیایی در شیراز اتفاق افتاد. این قرارداد بدون هماهنگی و آگاهی سازمان برنامه ریزی شده بود. ابتهاج در خاطرات خود دلایل مخالفتش با این قرارداد را توضیح داده است؛ وزارت صنایع در شرایطی روی این قرارداد کار کرده بود که یک طرح پتروشیمی دیگر در اهواز توسط سازمان برنامه مدنظر بود و ایجاد همزمان دو مجتمع در آن زمان توجیهی نداشت. این بار، شاه برخلاف موارد اختلافی پیشین، جانب دولت را در برابر سازمان برنامه گرفت.

ابوالحسن ابتهاج نمونه ایده‌آل بوروکرات‌های عصر خود در قرن بیستم بود؛ فسادناپذیر، بسیار مقید به قواعد غیرشخصی اداری، و البته اقتدارگرا و تمرکزگرا. او در بیان باورهای خود ملاحظه چیزی را نمی‌کرد. همین صراحت لهجه در سفری که پس از استعفا به آمریکا داشت، سبب بر زبان راندن سخنانی شد که «خیانت» تعبیر شد و به بازداشت او در بازگشت به ایران انجامید. ظاهراً هنگام بازداشت، مورد خاصی از فساد در پرونده او یافت نشد. او دیگر به مشاغل دولتی بازنگشت و شاید بتوان او را از لحاظ ویژگی‌های شخصیتی و فکری با روبسپیر مقایسه کرد.