اقتصاد، نوبل و «تخریب خلاق» آگیون: از رنسانس اروپا تا چالش‌های ایران

علم اقتصاد، برخلاف بسیاری از شاخه‌های علوم انسانی، به دلیل روش تحقیق منحصر به فرد و تأثیرات گسترده‌اش بر جوامع، شایسته دریافت جایزه نوبل شناخته شده است. این تمایز ریشه‌ای تاریخی دارد که از تحولات اروپا پس از فروپاشی روم تا بحران‌های مالی بزرگ قرن بیستم را در بر می‌گیرد. در این مقاله به بررسی این مسیر تاریخی، معیارهای اعطای جایزه نوبل در اقتصاد و نظریه «تخریب خلاق» فیلیپ آگیون، برنده نوبل، و ارتباط آن با اقتصاد ایران می‌پردازیم.

تطور تاریخی علم اقتصاد و تمایز آن

دکتر رحمانی با تشریح سیر تاریخی علم اقتصاد، توضیح دادند که چگونه این علم از دیگر شاخه‌های علوم انسانی متمایز شده است. پس از فروپاشی روم، اروپای ملوک‌الطوایفی به سمت «خودکفایی» رفت که منجر به عدم رشد برای نزدیک به ۱۰ قرن شد. رنسانس، که با تهدید امپراتوری عثمانی و نیاز به دولت مرکزی قدرتمند تسریع شد، نگاه به «ثروت‌اندوزی» را تغییر داد و آن را به عامل قدرت تبدیل کرد. این تغییر، به شکل‌گیری جریانات مرکانتیلیستی و حرکت علم اقتصاد به سمت روش‌های علوم طبیعی در قرن هجدهم، با آثاری از هیوم و آدام اسمیت، انجامید. اقتصاد به دنبال کشف قوانین طبیعی، مستقل از قضاوت‌های ارزشی، شد و این نقطه تمایز آن از دیگر علوم اجتماعی است.

نقش اقتصاد در بحران‌های مالی و جایزه نوبل

اهمیت علم اقتصاد در مدیریت بحران‌های مالی بزرگ، از جمله بحران مالی ۱۹۳۳، عاملی کلیدی در اعطای جایزه نوبل به این حوزه بوده است. این بحران عظیم، وسعت تأثیرگذاری اقتصاد را نشان داد و منجر به نظریه‌پردازی‌هایی برای پیشگیری و کاهش خسارات بحران‌ها شد. به همین دلیل، بحران مالی ۲۰۰۸، با وجود شوک بزرگ‌تر، خسارات کمتری به بار آورد. این مسیر، در نهایت، اقتصاد را در کنار علوم طبیعی، شایسته دریافت جایزه نوبل کرد.

معیار انتخاب برندگان نوبل

دکتر رحمانی تأکید کردند که نوبل به کسانی اعطا می‌شود که دستاورد و پیشبرد جدیدی در علم اقتصاد داشته‌اند، نه صرفاً حجم بالای آثار. نسل اول برندگان نوبل عمدتاً در حوزه اقتصاد کلان و تعادل عمومی فعالیت می‌کردند، اما به تدریج این جایزه به حوزه‌های دیگر نیز سرایت کرده است. از سال ۲۰۰۰ به بعد، ارزش کار تجربی و داده‌محور در انتخاب برندگان نوبل مشهودتر شده است.

نظریه «تخریب خلاق» آگیون و اقتصاد ایران

دکتر آترینا اورعی به معضل ایدئولوژی‌زدگی در دانشگاه‌های ایران اشاره کردند که برخلاف رویکرد رقابت اندیشه‌ها در کشورهای اروپایی است. وی سپس به تشریح نظریه فیلیپ آگیون، برنده نوبل، پرداختند. آگیون، که کار خود را در امتداد نظرات شومپیتر می‌داند، بر اهمیت نوآوری و تخریب خلاق تأکید دارد.

«نوآوری فقط آفرینش چیزهای جدید نیست، بلکه یک معیار خیلی مهم وجود دارد که بپذیریم آمدن چیزهای جدید مستلزم تخریب ساختارهای قدیمی است و ما نباید از بروز آن جلوگیری کنیم. جلوگیری از این تخریب، به معنای جلوگیری از نوآوری و به‌طور کلی به معنای جلوگیری از رشد است.»

این نظریه بیان می‌کند که بنگاه‌های جدید با نوآوری، جای بنگاه‌های قدیمی‌تر را می‌گیرند و این فرآیند، «قلب تپنده کاپیتالیسم» است. آگیون مفهوم «استهلاک» را نیز به نوآوری وارد می‌کند.

نقش دولت در حمایت از نوآوری

آگیون بر اهمیت واحدهای تحقیق و توسعه و وجود دوره محدود انحصار برای ایجاد انگیزه نوآوری تأکید می‌کند. دولت‌ها باید با سیاستگذاری، رقابت را کنترل کنند؛ زیرا رقابت بیش از حد می‌تواند انگیزه نوآوری را کاهش دهد. دولت باید برای رسیدن به رفاه اجتماعی، سوبسید تحقیق و توسعه به شرکت‌ها بدهد و از مالکیت معنوی حمایت کند. همچنین، باید بازندگان نوآوری‌ها را شناسایی و با تور امنیت (مانند بازآموزی) به بازار کار بازگرداند تا ریسک‌پذیری افراد افزایش یابد.

دکتر اورعی در ادامه به وضعیت ایران اشاره کردند و گفتند که عدم ثبات اقتصاد کلان، وضعیت نامناسب حقوق مالکیت خصوصی و معنوی، و وجود رانت محافظت‌شده، ریسک‌پذیری برای نوآوری را کاهش داده و فرآیند تحقیق و توسعه را بی‌اثر می‌کند. این عوامل، مانع از رشد اقتصادی می‌شوند و حتی به مهاجرت نخبگان دامن می‌زنند. برای رشد، سرمایه فناورانه جدید باید جایگزین سرمایه قدیمی‌تر شود.

نتیجه‌گیری

در نهایت، تأکید می‌شود که دولت نباید از هزینه‌های ظاهری نوآوری هراس داشته باشد، بلکه باید با فراهم آوردن تور امنیتی برای حمایت از بازندگان و از بین بردن رانت محافظت‌شده، انگیزه لازم برای نوآوری را ایجاد کند. این هماهنگی میان بخش خصوصی و عمومی، بستری را فراهم می‌آورد که جامعه بتواند از مزایای نوآوری و ثروت‌های خلق شده بهره‌مند شود.