ناوگان فرسوده، نفس شهر را گرفت: اسقاط خودروها اولویت اصلی برای هوای پاک

آلودگی هوا و چالش‌های نفس‌کشیدن در شهرهای ایران

در حالی که روز هوای پاک (۲۹ دی‌ماه) فرا رسیده است، بسیاری از شهرهای ایران، از جمله تهران، با چالش جدی آلودگی هوا دست و پنجه نرم می‌کنند. این وضعیت نگران‌کننده، در تضاد آشکار با «قانون هوای پاک» است که هدف آن تضمین تنفس سالم برای شهروندان است. در سال جاری، سهم بسیاری از شهرها از هوای پاک به کمتر از ده روز رسیده است؛ به عنوان مثال، تهران تا ۲۸ دی‌ماه تنها شش روز هوای پاک و ۱۳۹ روز هوای قابل قبول را تجربه کرده است.

اجرای قانون هوای پاک، مسئولیت تمامی دستگاه‌هاست، زیرا هر بخش باید از عملکرد نادرست یا بی‌عملی که به سلامت حیاتی شهروندان آسیب می‌رساند، پرهیز کند. برای درک دقیق‌تر نقش هر بخش، میزان انتشار آلاینده‌ها از منابع مختلف تفکیک و بررسی می‌شود. آخرین سیاهه انتشار نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از آلودگی هوا ناشی از ناوگان حمل و نقل است.

ناوگان حمل و نقل: عامل اصلی آلودگی در کلانشهرها

احمد طاهری، رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به شعار روز هوای پاک با عنوان «نوسازی حمل و نقل، نفس تازه شهر»، دلایل انتخاب این شعار را تشریح کرد. وی اظهار داشت که ناوگان حمل و نقل در اغلب کلانشهرها مانند تهران و مشهد، یکی از مهم‌ترین منابع انتشار آلاینده‌هاست.

«آخرین سیاهه انتشار نشان می‌دهد که حدود ۶۰ درصد انتشار ذرات معلق و ۸۰ درصد آلاینده‌های گازی تهران، از ناوگان حمل و نقل است. بدون توجه به آلایندگی ناوگان حمل و نقل، کنترل آلودگی هوا امکان‌پذیر نیست.»

این شرایط در شهرهایی مانند اصفهان و اهواز نیز که منابع ساکن آلاینده نقش قابل توجهی دارند، صادق است. طاهری تاکید کرد که مواجهه مستقیم شهروندان با آلودگی ناشی از ناوگان حمل و نقل، دلیل دیگری برای انتخاب این شعار بوده است، چرا که برخلاف منابع ساکن آلودگی مانند نیروگاه‌ها که خارج از محدوده شهرها قرار دارند، انتشار آلاینده‌ها از منابع متحرک در مجاورت مردم اتفاق می‌افتد و منجر به افزایش مواجهه شهروندان با آلودگی می‌شود.

اسقاط ناوگان فرسوده: اولویت نخست برای هوای پاک

وی راهکارهای کنترل آلودگی ناشی از ناوگان حمل و نقل را برشمرد که شامل گسترش حمل و نقل عمومی، اسقاط ناوگان فرسوده، افزایش نظارت بر تردد از طریق معاینه فنی و تولید خودرو مطابق با استانداردهای آلایندگی است. با این حال، در میان تمامی گزینه‌ها، اسقاط ناوگان فرسوده در اولویت قرار دارد.

طاهری با اشاره به تردد بیش از ۲۴ میلیون ناوگان حمل و نقل فرسوده در ایران، تاکید کرد که این موضوع بر دو چالش مهم کشور، یعنی ناترازی انرژی و آلودگی هوا، اثرگذار است. وی افزود که حدود ۸ درصد از ناوگان سواری شهر تهران فرسوده است، اما همین ۸ درصد مسئول بیش از ۳۸ درصد از انتشار آلاینده‌های هوا از مجموع ناوگان سواری هستند. بنابراین، با خروج این ناوگان، میزان آلاینده‌های هوای شهر ۳۸ درصد کاهش خواهد یافت.

تردد ۳۰ هزار دستگاه پیکان در تهران و اثرات آن

رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست توضیح داد که انتشار آلودگی از هر خودروی فرسوده معمولاً ۹ برابر یک خودروی نوشماره است، به ویژه خودروهای فرسوده کاربراتوری که آلایندگی بالایی دارند. وی خاطرنشان کرد که در حال حاضر، حدود ۳۰ هزار دستگاه خودروی پیکان در تهران تردد می‌کنند که نقش قابل توجهی در انتشار آلاینده‌ها دارند. این خودروها همچنین حداقل دو برابر خودروهای نوشماره، سوخت مصرف می‌کنند که همزمان بر ناترازی انرژی و آلودگی هوا اثرگذار است.

تکلیف دولت در قبال خودروهای فرسوده

طاهری به ماده ۸ قانون هوای پاک اشاره کرد که دولت را مکلف به از رده خارج کردن ناوگان فرسوده کشور می‌کند. این قانون محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی مانند ممنوعیت تردد، خرید و فروش، و دریافت معاینه فنی را در نظر گرفته است که متاسفانه در سال‌های گذشته اعمال نشده‌اند. وی افزود که تعداد ناوگان اسقاط شده در سال‌های ۱۳۹۸، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ بسیار ناچیز و کمتر از ۱۵ هزار خودرو بود، در حالی که در همان سال‌ها حدود دو میلیون خودروی جدید به ناوگان حمل و نقل اضافه شد.

به گفته طاهری، از زمان تصویب قانون هوای پاک تا ابتدای سال ۱۴۰۳، تنها حدود ۲۰۰ هزار خودروی فرسوده از رده خارج شده بود. وی با تاکید بر عدم تعادل میان اسقاط و افزایش ناوگان، از درک قابل قبول دولت چهاردهم نسبت به این موضوع تقدیر کرد. اولین مصوبه کارگروه ملی آلودگی هوا در این دولت مربوط به اسقاط خودروهای فرسوده بود که منجر به اسقاط ۳۵۰ هزار خودرو در سال ۱۴۰۳ شد؛ این بالاترین میزان اسقاط سالانه در تاریخ اقتصاد کشور بوده است.

با این حال، با وجود اسقاط بیش از ۵۳۰ هزار خودروی فرسوده از ابتدای سال ۱۴۰۳ تا کنون، انباشت وسایل نقلیه فرسوده در سال‌های گذشته، اقدامات جدی‌تری را می‌طلبد. طاهری همچنین به ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو که در سال ۱۴۰۱ تصویب شد، اشاره کرد که آیین‌نامه اجرایی آن برای رفع نواقص و افزایش سرعت اسقاط در حال بازنگری است.

سازمان محیط زیست، طبق ماده ۲ قانون هوای پاک، به عنوان ناظر بر عملکرد دستگاه‌ها و ارزیابی مستمر آنها فعالیت می‌کند. دولت چهاردهم علاوه بر اجرای قانون، به دنبال آسیب‌شناسی و رفع موانع نیز بوده است. به عنوان مثال، آیین‌نامه اسقاط ناوگان دیزل، کامیون و کشنده بالای ۲۰ تن با محوریت سازمان حفاظت محیط زیست و همکاری وزارت نفت، وزارت صمت و وزارت راه و شهرسازی تدوین شده و به دولت ارسال شده است. این آیین‌نامه با استفاده از مکانیزم گواهی صرفه‌جویی، این بخش از ناوگان را از جاده خارج خواهد کرد.

طاهری آمار تکان‌دهنده‌ای از ناوگان دیزلی ارائه کرد: بیش از ۱۶ هزار کامیون کشنده با عمر بالای ۲۰ سال و بالای ۵۰ سال در کشور وجود دارد. علاوه بر این، کامیون‌ها و کشنده‌های بالای ۸۵ سال نیز در کشور تردد می‌کنند که با وجود مصرف سوخت بسیار بالا، از سهمیه بار و سوخت نیز برخوردارند.

نظارت با دوربین و محدودیت‌های تردد

در خصوص فعال یا غیرفعال بودن دوربین‌ها برای پایش و نظارت بر ناوگان فرسوده، طاهری اظهار داشت که این دوربین‌ها در حوزه شهرداری و پلیس راهور قرار دارند و آمار فعالیتشان توسط متولیان اعلام خواهد شد. وی تاکید کرد که محدودیت‌های قانون هوای پاک برای ناوگان فرسوده کشور به طور کلی عملیاتی و اجرایی نشده است.

طاهری در مورد تأثیر محدودیت تردد خودروهای فرسوده بر کاهش آلودگی هوا در شرایط اضطرار توضیح داد که این اقدامات بر اساس تبصره سه ماده ۳ قانون هوای پاک صورت می‌گیرد. این تصمیمات در زمان پایداری جو اتخاذ می‌شود که حجم بالایی از آلودگی‌ها در شهر ماندگار شده است. کاهش تردد و اعمال محدودیت‌ها در این زمان با دو هدف انجام می‌شود: جلوگیری از افزایش میزان آلودگی و کاهش مواجهه شهروندان با آلودگی. بنابراین، هدف اصلی از اعمال محدودیت‌ها، کاهش آلودگی هوا نیست و محوریت اقدامات حوزه حمل و نقل باید به سمت اقدامات پیشگیرانه حرکت کند.

حمل و نقل، همچنان صدرنشین لیست آلاینده‌ها

رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست در پاسخ به این پرسش که آیا تغییری در سهم آلاینده‌های هوا در سیاهه انتشار جدید پیش‌بینی می‌شود، گفت: «انتظار نمی‌رود که منابع اصلی به جز حمل و نقل باشد. شاید درصدی تفاوت ایجاد شده باشد، اما اولویت‌ها تغییر نمی‌کند.»

وی افزود که نتایج آخرین سیاهه انتشار هوای تهران نسبت به سال‌های قبل تغییر جزئی داشته است، بنابراین پس از تدوین سیاهه انتشار جدید نیز باید تمرکز بر ناوگان حمل و نقل باشد. طاهری در پایان تاکید کرد که ضمن تمرکز و توجه بر تمامی راهکارهای کاهش آلودگی هوا، اسقاط خودروهای فرسوده برای کاهش آلودگی ناشی از تردد منابع متحرک در اولویت قرار دارد.