زنگ خطر بحران آب در اردبیل؛ برداشت ۵ برابر ظرفیت و افت ۲۷ سانتی‌متری آبخوان

بحران بی‌سابقه در دشت اردبیل

کارشناسان اعلام کرده‌اند که استاندارد برداشت سالانه آب از منابع دشت اردبیل ۱۳۰ میلیون مترمکعب است. با این حال، در سال‌های اخیر رقمی بالغ بر ۶۳۲ میلیون مترمکعب آب از این دشت برداشت شده است که این رقم پنج برابر ظرفیت مجاز آن می‌باشد. این اضافه برداشت، فشار بی‌سابقه‌ای بر منابع آبی استان وارد کرده است.

افت چشمگیر سطح آبخوان

علی حیدری اناری، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای اردبیل، وضعیت آبخوان دشت اردبیل را بحرانی توصیف کرد. وی اظهار داشت که بر اساس بررسی‌های انجام شده، سالانه شاهد افت ۲۷ سانتی‌متری منابع آب زیرزمینی در این آبخوان هستیم. این افت در دشت‌های اردبیل و مشگین‌شهر، نگرانی‌ها را دوچندان کرده است.

در دشت ممنوعه و بحرانی اردبیل، چهار هزار و ۵۰۰ چاه وجود دارد. نصب کنتورهای هوشمند حجمی و تقلیل پروانه‌ها در این چاه‌ها از اولویت‌های اصلی شرکت آب منطقه‌ای اردبیل است. در سال‌های گذشته، ۲۲ میلیون مترمکعب اضافه‌برداشت آب در دشت اردبیل رخ داده بود که با اقدامات صورت گرفته به ۱۲ تا ۱۳ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای اردبیل ظرفیت تولید آب در استان را ۲.۲ میلیارد مترمکعب اعلام کرد که ۴۰۰ میلیون مترمکعب آن از منابع زیرزمینی (چشمه‌ها، چاه‌ها و قنات‌ها) و ۱.۸ میلیارد مترمکعب از آب‌های سطحی تأمین می‌شود. وی افزود که با وجود تلاش‌ها برای مدیریت مصرف آب، توسعه اراضی کشاورزی در دشت اردبیل همچنان ادامه دارد که این امر فشار حداکثری بر منابع آب زیرزمینی وارد می‌کند.

• ۹۳ درصد مصرف آب استان در بخش کشاورزی است.
• ۶ درصد در بخش آشامیدنی مصرف می‌شود.
• ۱ درصد نیز به صنعت اختصاص دارد.

۷۰ درصد آب آشامیدنی مردم اردبیل از سد یامچی و ۳۰ درصد از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود. سد یامچی که برای ذخیره‌سازی ۸۰ میلیون مترمکعب آب طراحی شده بود، در حال حاضر کمتر از ۳۲ میلیون مترمکعب آب ذخیره دارد.

راهکارهای مقابله با بحران آب

حمید فضایلی، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای اردبیل، به مطالعه استفاده از آب مازاد و سیلابی رودخانه‌های شرق و غرب دشت اردبیل برای تغذیه مصنوعی و تقویت آبخوان اشاره کرد. این طرح شامل انتقال آب به زمین‌های خاکبرداری شده است.

انتقال آب از حوضه‌های مجاور برای تأمین آب آشامیدنی و صنعت و افزایش بهره‌وری مصارف آب کشاورزی، از برنامه‌های عملیاتی بخش آب استان برای تعادل‌بخشی و تعدیل کسری آبخوان دشت اردبیل است.

از دیگر اقدامات می‌توان به برنامه‌ریزی برای زون‌بندی و تعیین نقاط بحرانی آبخوان، اجرای طرح تجمیع چاه‌ها در شهرک‌های صنعتی، و اجرای مستمر طرح‌های تعادل‌بخشی اشاره کرد. اطلاع‌رسانی، آموزش، فرهنگ‌سازی و جلب مشارکت مردمی نیز از جمله راهکارهای مهم در این راستا هستند.

مطالعات آب‌های سطحی در ۱۷۸ ایستگاه آب و هواشناسی و مطالعات آب زیرزمینی در شبکه پیزومتری چهار دشت استان در حال بهره‌برداری است. گزارش‌های منظم این مطالعات به دفاتر حوضه‌های آبریز ارس و سفیدرود بزرگ ارسال می‌شود.

افت کمی و کیفی منابع آب زیرزمینی

داور بستام، مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای اردبیل، افت کمی و کیفی آب‌های زیرزمینی را یکی از چالش‌های اساسی استان دانست. وی خشکسالی‌های بیش از یک دهه اخیر، برداشت بی‌رویه آب، توسعه اراضی کشاورزی و کشت محصولات پرآب‌بر را از عوامل اصلی این چالش ذکر کرد.

پیامدهای بحران آب

• کاهش آبدهی چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات.
• افزایش هزینه‌های تأمین آب و انرژی.
• افت کیفی منابع آب و شور شدن تدریجی آنها.
• محدودیت در مصارف کشاورزی، صنعت و آشامیدنی.
• عوارض منفی ناشی از فرونشست زمین و کاهش ظرفیت مخزن طبیعی.

ذخایر آبی در سفره‌های زیرزمینی دشت اردبیل رو به بحران است و این دشت جزو دشت‌های ممنوعه محسوب می‌شود. مجموع کسری مخزن دشت اردبیل از سال ۱۳۵۰ تاکنون حدود ۸۰۰ میلیون مترمکعب است که معادل ۱۰ برابر حجم پر سد یامچی اردبیل می‌باشد.

برای نجات آبخوان دشت اردبیل، همکاری تمام نهادها، سازمان‌ها، مراکز علمی و دانشگاهی در فرهنگ‌سازی و تعادل‌بخشی آبخوان در چهارچوب برنامه سازگاری با کم‌آبی ضروری است. همچنین، بهره‌برداران بخش کشاورزی باید با به‌کارگیری دانش نوین و استفاده از بذرهای کم‌آب‌بر و روش‌های نوین آبیاری، در نجات آبخوان دشت اردبیل سهیم باشند.

بارش‌های اخیر و تأثیر محدود آن

مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای اردبیل تأکید کرد که بارش‌های اخیر، با وجود پوشش تمام سطح استان، تأثیر چندانی در بهبود منابع آب زیرزمینی نخواهد داشت. مردم باید از مصرف بی‌رویه آب خودداری کنند.

برخلاف تصور عمومی که بارش برف اخیر را راه‌حل تمام مشکلات آبی می‌دانند، این بارش‌ها تنها بخشی از کاستی‌های آب‌های سطحی را بهبود می‌بخشد و نباید منجر به غفلت از مدیریت منابع آب شود. این بارش‌ها تنها در درازمدت و ماه‌های آتی ممکن است یک دوره آبیاری در بخش کشاورزی را به تأخیر بیندازد و تصور بهبود کامل آبخوان دشت، صحیح نیست.

منابع آبی استان هم از لحاظ کمی و هم از لحاظ کیفی دچار افت شده‌اند که علاوه بر کاهش بهره‌وری محصول، به کیفیت خاک منطقه نیز آسیب رسانده است. آبخوان دشت اردبیل با وجود چنین بارش‌هایی قابل احیا نیست و این بارش‌ها در صورت تبدیل شدن به رواناب‌ها، در پشت سدها جمع‌آوری خواهند شد تا در فصول بهار و تابستان مورد استفاده کشاورزان قرار گیرند.

در حال حاضر، بیش از سه هزار حلقه چاه مجاز در دشت اردبیل وجود دارد که بیش از ۷۵ درصد آنها در بخش کشاورزی فعال هستند و بیشترین تأثیر را در افت سطح منابع آب زیرزمینی دارند.

استان اردبیل از نظر بارندگی در مقایسه با استان‌های شمال‌غرب کشور در جایگاه چهارم قرار دارد. مسئولان اعلام کرده‌اند که این استان علاوه بر کاهش سفره‌های آب زیرزمینی، با کاهش ذخایر آب سدها نیز مواجه است. بارش‌ها در حوضه آبریز سدهای مهم استان ۷۰ درصد کاهش یافته که منجر به کاهش ۵۰ درصدی حجم ذخیره آب سدها شده است.