چالش‌های نقد تئاتر در ایران: از فقدان مجلات تا نقدناپذیری هنرمندان

نقد نظری و رویکردهای جدید

شهبازی با تأکید بر اینکه نقد، مبحثی نظری است که هنرجویان آن را در چندین ترم آموزشی فرا می‌گیرند، اظهار داشت: «تلاش من در کارگاه‌های کوتاه‌مدت، آشنا کردن هنرجویان با حوزه‌های نقد نوین است؛ از جمله چگونگی تحلیل نمایشنامه‌های قدیمی از منظر نقد زیست‌محیطی یا سایر مباحث جدید جهانی.» او افزود که امروزه، تمرکز نقد بیش از جداسازی سره از ناسره، بر تحلیل عمیق‌تر آثار است، چراکه مبانی درست و غلط در کلاس‌های آموزشی به اندازه کافی پوشش داده شده‌اند.

تنظیم محتوای کارگاه بر اساس سطح مخاطب

این منتقد تئاتر تصریح کرد که محتوای کارگاه‌ها باید متناسب با سطح آگاهی مخاطبان تنظیم شود. اگر مخاطب دانش کمی داشته باشد، مبانی اولیه نقد، از جمله تفاوت‌های بین نقد، یادداشت و مقالات مختلف، مورد بحث قرار می‌گیرد. اما در صورت آگاهی بیشتر، به سراغ نظریه‌های پیشرفته‌تر، خوانش دقیق و مطالعات میان‌رشته‌ای می‌رویم.

جایگاه نقد در تئاتر امروز ایران

شهبازی با اشاره به وضعیت کنونی نقد در تئاتر ایران، بیان کرد: «آنچه اکنون شاهد آن هستیم، بیشتر یادداشت‌نویسی است که در مطبوعات و سایت‌ها رواج دارد.» او با وجود این، به پیشرفت‌های صورت‌گرفته در زمینه نقد و ظهور نگاه‌های عمیق‌تر و شیوه‌های جدید اذعان داشت. وی افزود که انتشار کتاب‌های متعدد در سال‌های اخیر و دسترسی به مطالب روز دنیا از طریق فضای مجازی، در بهبود کیفیت نقد بی‌تأثیر نبوده است.

مطالعات دانشگاهی و چالش‌های مقالات پژوهشی

مدیر بخش پژوهش جشنواره تئاتر فجر به نقش مطالعات دانشگاهی در رشد نظری تئاتر و توجه به نقد اشاره کرد. با این حال، او متذکر شد که هنوز برخی بر این باورند که مقالات علمی باید کاربردی‌تر نوشته شوند تا به کمک اجرای تئاتر بیایند و در این بخش، آسیب‌هایی در مقالات پژوهشی وجود دارد که باید مرتفع گردند.

حلقه مفقوده و نقدناپذیری جامعه هنری

شهبازی فقدان مجلات تخصصی منظم تئاتری را حلقه مفقوده بین مطالعات دانشگاهی و نقد می‌داند. وی همچنین به مسئله نقدناپذیری در جامعه هنری ایران پرداخت و گفت: «ارتباط نقد با هنرمندان، چه در سینما و چه در تئاتر، قطع است. جامعه هنری ما نقدپذیر نیست و تنها استثنائات اندکی نقد را می‌پذیرند.» او تأکید کرد که بسیاری از هنرمندان نیازی به عرصه آکادمیک نمی‌بینند و منتقدان نیز گویا برای فضایی خالی می‌نویسند.

مخاطب نقد کیست؟

به گفته شهبازی، مخاطب اصلی نقد، تماشاگر تئاتر است و هنرمند می‌تواند از آن بهره‌مند شود، اما مخاطب مستقیم نیست. او به چالش‌های جذب مخاطب برای تئاتر و نقد آن اشاره کرد و افزود: «مخدوش شدن طبقه متوسط در تهران و کوچ آن‌ها به شهرهای حومه‌ای، در کاهش مخاطب تئاتر و به تبع آن، مخاطب نقد تأثیرگذار بوده است.»

«ما در این شرایط شاهد دگردیسی در تئاتر هستیم. تئاتر، هنر خرده‌بورژوازی شده است که مخاطب آن تغییر کرده و به دنبال تفریح است و از متریال اندیشه‌ای تئاتر استفاده نمی‌کند. به این واسطه، مخاطب دیگر دنبال نقد نیست و به تئاتر به عنوان یک کالای مصرفی نگاه می‌کند.»

نقش منتقد و اهمیت گفت‌وگو

رامتین شهبازی در پایان سخنانش، بر فرانگر بودن منتقد تأکید کرد و گفت: «منتقد هیچ‌وقت دلبستگی نسبت به اثر ندارد و سلیقه شخصی خود را در نقد دخیل نمی‌کند. منتقد و کارگردان دشمن هم نیستند؛ نقد به گفت‌وگو دعوت می‌کند و گفت‌وگو در هر فضا و شرایطی راه حل و نجات‌دهنده است و عدم گفت‌وگو ما را به سمت خشونت می‌برد.»