آلودگی هوا: معضل نفس‌گیر کلانشهرها و چالش نوسازی حمل و نقل

آلودگی هوا: معضلی فراگیر و نفس‌گیر در کلانشهرهای ایران

آلودگی هوا دیگر صرفاً یک واژه نیست؛ بلکه معضلی جدی است که زندگی روزمره شهروندان کلانشهرها را تحت تأثیر قرار داده است. این پدیده نه تنها سلامت جسمانی افراد را به خطر می‌اندازد، بلکه بر روح و روان آنان نیز تأثیرات منفی عمیقی می‌گذارد. از خانه‌نشینی سالمندان و تعطیلی مدارس گرفته تا کاهش نشاط عمومی و بی‌حوصلگی، همگی از پیامدهای هوای آلوده هستند که آسمان آبی را به رنگ خاکستری بدل کرده است.

وخامت سالانه وضعیت کیفیت هوا

بررسی‌ها نشان می‌دهد که وضعیت آلودگی هوا در کلانشهرهای کشور سال به سال وخیم‌تر می‌شود. مقایسه شاخص کیفیت هوای (AQI) کلانشهرها از ابتدای سال جاری تا ۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۳، حاکی از کاهش روزهای پاک و قابل‌قبول و افزایش روزهای ناسالم در اغلب شهرهای بزرگ ایران است.

به منظور افزایش آگاهی و تلنگری برای مسئولان، ۲۹ دی‌ماه از سال ۱۳۷۴ به عنوان روز ملی هوای پاک نامگذاری شده است. شعار امسال این روز «نوسازی حمل و نقل، نفس تازه شهر» تعیین شده که بر اهمیت بازسازی ناوگان حمل و نقل تأکید دارد. همچنین، هفته هوای پاک از ۲۸ دی‌ماه تا دوم بهمن‌ماه برگزار می‌شود و هر روز به موضوعی مرتبط با کاهش آلودگی هوا می‌پردازد.

نقش اصلی ناوگان حمل و نقل در آلودگی کلانشهرها

احمد طاهری، رئیس مرکز هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، در خصوص منابع اصلی آلاینده‌ها توضیح داد: طبق سیاهه انتشار تدوین‌شده برای کلانشهرها، ناوگان حمل و نقل نقش عمده‌ای در انتشار آلاینده‌ها دارد. به عنوان مثال:

• در تهران، حدود ۶۰ درصد انتشار ذرات معلق و ۸۰ درصد انتشار آلاینده‌های گازی توسط وسایل نقلیه صورت می‌گیرد.
• در شهرهایی مانند اراک و اصفهان، با وجود نقش پررنگ‌تر منابع ثابت، همچنان منابع متحرک سهم بالایی در آلودگی دارند.

یکی از اولویت‌های مهم برای کاهش این آلاینده‌ها، اسقاط ناوگان حمل و نقل عمومی فرسوده است. طاهری تأکید کرد: «۸ درصد ناوگان فرسوده در شهر تهران، حدود ۳۸ درصد انتشار آلاینده‌ها را به خود اختصاص داده است. به عبارت دیگر، هر خودروی فرسوده حدود ۹ برابر یک خودروی نوشماره آلودگی منتشر می‌کند و تقریباً ۲ برابر آن نیز سوخت مصرف می‌کند.»

اسقاط ناوگان فرسوده می‌تواند به عنوان یکی از اولویت‌های مهم کشور در راستای رفع ناترازی و رفع آلودگی هوا اهمیت زیادی داشته باشد.

چالش‌های اسقاط و نوسازی ناوگان

روند اسقاط خودروهای فرسوده در سال‌های گذشته با کندی مواجه بوده است. در سال‌های ۹۸، ۹۹ و ۱۴۰۰ تنها حدود ۱۵ هزار خودروی فرسوده از رده خارج شدند، در حالی که بیش از ۱.۵ میلیون خودروی جدید به ناوگان اضافه شد. این وضعیت منجر به انباشت حدود ۲۴ میلیون خودروی فرسوده در کشور شده است.

رکوردشکنی در اسقاط سال ۱۴۰۳

با این حال، دولت چهاردهم از ابتدای استقرار خود، اسقاط را به عنوان یکی از موضوعات اصلی کاهش آلودگی هوا در دستور کار قرار داد. این رویکرد موجب شد تا در سال ۱۴۰۳، رکورد اسقاط سالانه شکسته شود و حدود ۵۳۰ هزار خودروی فرسوده از رده خارج شوند. با این وجود، به دلیل حجم بالای ناوگان فرسوده باقی‌مانده، نیازمند عزمی جدی و همکاری بین‌بخشی برای افزایش نرخ اسقاط هستیم.

وضعیت حمل و نقل عمومی و نقش سازمان محیط زیست

در حوزه حمل و نقل عمومی، به ویژه در تهران، با وجود اضافه شدن حدود ۴۰۰ دستگاه اتوبوس برقی در یک تا دو سال اخیر، همچنان بخش قابل ملاحظه‌ای از ناوگان فرسوده است. پیش از این، حدود ۹۰ درصد ناوگان فرسوده بود که با اضافه شدن اتوبوس‌های جدید، این سهم کاهش یافته اما هنوز جای کار فراوان دارد.

سهم حمل و نقل عمومی در سفرهای شهری نیز بسیار پایین‌تر از حد قانونی است. طبق قانون، باید بالای ۴۰ درصد از سفرهای شهری با حمل و نقل عمومی انجام شود، اما در تهران این سهم تنها حدود ۱۳ درصد است.

سازمان حفاظت محیط زیست، طبق ماده ۲ قانون هوای پاک، وظیفه نظارت بر اجرای قانون و پیگیری عملکرد دستگاه‌ها را بر عهده دارد. در دولت چهاردهم، رویکرد این سازمان صرفاً نظارت و گزارش‌دهی نبوده، بلکه تلاش بر آسیب‌شناسی عدم اجرای قانون و رفع چالش‌ها متمرکز شده است.