افزایش خطر زمین خوردن در سالمندان؛ چالش جهانی و راهکارهای پیشگیری

روند رو به رشد جمعیت سالمند

بر اساس آمارها، در سال ۲۰۰۰ حدود ۶۰۰ میلیون نفر در جهان در سن ۶۰ سالگی یا بیشتر قرار داشتند. پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۲۵ به ۱.۲ میلیارد نفر و تا سال ۲۰۵۰ به ۲ میلیارد نفر افزایش یابد. در ایران نیز، افزایش امید به زندگی در پنج دهه اخیر منجر به رشد مداوم نسبت سالمندان شده است؛ به طوری که در سرشماری سال ۱۳۹۵، حدود ۹.۳ درصد از کل جمعیت کشور را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل می‌دادند. این سالخوردگی جمعیتی تحت تاثیر دو عامل کاهش مستمر باروری و افزایش امید به زندگی رخ داده است.

عوامل موثر بر افزایش خطر زمین خوردن

سالمندی غالباً با افزایش شیوع بیماری‌های مزمن، زوال عملکرد و ضعف جسمانی همراه است که نیازهای بهداشتی و اجتماعی پیچیده‌ای را ایجاد می‌کند. یکی از تغییرات طبیعی با افزایش سن، کاهش توانایی تولید نیرو و حجم عضلانی است که به ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزانه، راه رفتن و حفظ تعادل منجر می‌شود. این تغییرات، احتمال زمین خوردن را در سالمندانی که دچار اختلالات تعادل، مشکلات حرکتی، کم‌تحرکی و ضعف عضلانی (به ویژه در اندام‌های تحتانی) هستند، به طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

مطالعات نشان داده‌اند که تقریباً یک‌سوم از افراد بالای ۶۵ سال، حداقل یک بار زمین خوردن را تجربه می‌کنند. زمین خوردن یکی از شایع‌ترین علل آسیب به سالمندان است و می‌تواند منجر به ناتوانی جسمی شود که از عوارض جدی آن، شکستگی‌هایی است که کاهش ظرفیت فعالیت فیزیکی و ناتوانی طولانی‌مدت را در پی دارد.

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی زمین خوردن نیز قابل توجه است؛ به عنوان مثال، در کشورهای با درآمد بالا، تقریباً یک درصد از کل هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی مربوط به هزینه‌های ناشی از زمین خوردن است.

دسته‌بندی علل زمین خوردن

علل زمین خوردن در سالمندان به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

• عوامل خارجی:
  • مصرف داروهای سایکوتروپیک و خواب‌آور
  • شرایط محیطی نامناسب مانند ناهمواری سطوح و روشنایی کم
• عوامل داخلی:
  • ضعف عضلات اندام تحتانی
  • کاهش توانایی ذهنی و اطلاعات حسی
  • کند شدن پاسخ‌های حرکتی
  • کاهش تعادل

همچنین، رفتارهای خطرپذیر مانند بالا رفتن از نردبان یا صندلی، بلند شدن ناگهانی، عجول بودن، عدم توجه به محیط اطراف، حمل همزمان چند وسیله و عدم استفاده از وسایل کمکی (مانند عصا، واکر، سمعک و عینک) می‌توانند خطر زمین خوردن را افزایش دهند.

دسترسی ناکافی به خدمات سلامت، عدم آموزش کافی کارکنان، کمبود منابع انسانی و کیفیت پایین خدمات مراقبتی نیز از جمله عواملی هستند که می‌توانند ریسک زمین خوردن را تشدید کنند.

راهکارهای پیشگیری و غربالگری

مداخله‌های چند رشته‌ای با هدف قرار دادن عوامل خطر متعدد، به عنوان یک راهکار مؤثر برای پیشگیری از زمین خوردن شناخته شده‌اند. این مداخله‌ها شامل:

• ورزش: برنامه‌های ورزشی هدفمند برای تقویت عضلات و بهبود تعادل.
• آموزش و ارائه اطلاعات: افزایش آگاهی سالمندان و خانواده‌هایشان در مورد خطرات و روش‌های پیشگیری.
• اصلاحات محیطی: حذف موانع و خطرات موجود در محیط زندگی سالمندان.

غربالگری سالمندان ۶۰ سال و بالاتر با هدف تشخیص عوامل خطر زمین خوردن، نقش موثری در کاهش میزان زمین خوردن و آسیب‌های ناشی از آن دارد. در همین راستا، در ۹ ماهه ابتدایی سال جاری، در واحدهای ارائه خدمات سلامت شهری و روستایی دانشگاه جندی شاپور اهواز، ۱۷۹ هزار و ۳۶۵ سالمند از نظر زمین خوردن غربالگری شده‌اند که نشان‌دهنده تلاش برای کاهش این عارضه ناخواسته است.