فرش دستباف استان مرکزی؛ هنری که در سایه مشکلات اقتصادی کم‌رنگ می‌شود

چالش‌های اساسی صنعت فرش دستباف

افزایش بی‌رویه قیمت مواد اولیه، کاهش قدرت خرید عمومی، نبود بازارهای فروش مطمئن و ضعف حمایت‌های بیمه‌ای، از جمله مهم‌ترین عواملی هستند که دلسردی بافندگان را در پی داشته و بسیاری از دارهای قالی را به خاموشی کشانده است. این وضعیت، هنر فرش‌بافی را که زمانی منبع اصلی درآمد و افتخار خانواده‌ها بود، با آینده‌ای نامعلوم روبرو کرده است.

روستای جیریا: قلب تپنده فرش ایران در آستانه فراموشی

روستای جیریا در شهرستان اراک، به گفته مرکز ملی فرش ایران، «قلب تپنده فرش دستباف کشور» محسوب می‌شود. ابوالفضل جیریایی، دهیار این روستا، با اشاره به وجود یک‌هزار دار قالی و دو هزار بافنده زن و مرد در جیریا، شعار مردم روستا را «هر خانه یک بافنده» عنوان کرد.

«یکی از بزرگترین مشکلات صنعت فرش کشور این است که از زنجیره قالی‌بافی حمایت لازم صورت نمی‌گیرد. امروز پشم گوسفندان کشور به عنوان یکی از مواد اصلی در کیفیت فرش، دورریز می‌شود و صنعتی وجود ندارد که پشم را به نخ تبدیل کند.»

ابوالفضل جیریایی، دهیار روستای جیریا

جیریایی همچنین به این نکته اشاره کرد که بسیاری از طراحان نقشه‌های فاخر فرش ایرانی یا مهاجرت کرده یا فوت شده‌اند و این هنر اصیل در حال فراموشی است. او بر لزوم راه‌اندازی دانشگاه فرش برای حفظ و توسعه این هنر در مناطق مختلف تاکید کرد.

مشکلات کیفیت مواد اولیه و صادرات

• مصالح نامرغوب: استفاده از چله‌های پلی‌استر به جای پنبه و ابریشم برای کاهش هزینه‌ها، به عنوان «سَم» در فرش‌بافی در حال گسترش است.
• تحریم‌ها: فرش ایرانی که یکی از بهترین تولیدات برای صادرات است، به دلیل تحریم‌ها با مشکلات فراوانی روبرو است.
• فراموشی برندها: فرش‌های مطرحی چون «سلطان آباد» و «لیلیان» اراک که زمانی در دنیا زبانزد بودند، امروز دیگر نامی از آن‌ها نیست.

دهیار روستای جیریا معتقد است که انتقال نظارت بر فرش از وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به وزارت صنعت، معدن و تجارت، «اشتباه بزرگی» است؛ چرا که فرش یک هنر و میراث فرهنگی است و باید مسائل آن در حوزه میراث فرهنگی پیگیری شود.

بیمه؛ معضل اصلی بافندگان

اقدس قنبری، یکی از تولیدکنندگان فرش دستباف در اراک، بیمه قالیبافان را «مشکلی جدی» دانست که سال‌هاست بدون راه‌حل باقی مانده است. او با اشاره به تورم فزاینده، تاکید کرد که تولید فرش سودی برای بافنده ندارد و تنها دلالان از آن بهره می‌برند.

وی افزود: «زمانی ۲۰۰ بانوی قالیباف در این کارگاه فعالیت داشتند اما امروز حدود ۲۵ بافنده مشغول به کار هستند که آن‌ها نیز چیزی دستشان را نمی‌گیرد و باید روزانه یک سوم دستمزد خود را هزینه رفت و آمد کنند و آمار بافندگان روز به روز در حال کاهش است.»

قنبری وضعیت بیمه را اسفناک توصیف کرد و گفت: «به طور مثال یکی از بافندگان این کارگاه، ۱۳ سال است که مشغول بافندگی فرش است اما هنوز یک روز بیمه ندارد و این ظلم بزرگی به این قشر است.»

او همچنین به مشکل تمدید مجوز کارگاه‌ها اشاره کرد که اداره کل فنی و حرفه‌ای استان شرط آن را امتحان قالیبافان قرار داده است، در حالی که بیشتر بافندگان بالای ۶۰ سال سن دارند و بی‌سواد هستند.

آمار و ارقام: چالش‌ها و فرصت‌ها

معصومه ترکمان، رئیس اداره فرش اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان مرکزی، به چالش‌های متعددی از جمله رکود فروش، دستمزد پایین، افزایش هزینه مواد اولیه و محدودیت‌های صادراتی اشاره کرد. او بیان داشت که صادرات فرش استان مرکزی عمدتاً به صورت چمدانی انجام می‌شود.

در گذشته حدود ۱۵ هزار بافنده در استان فعال بودند، اما اکنون این تعداد به حدود ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر رسیده است. از این تعداد، تنها پنج هزار و ۸۰۰ نفر تحت پوشش بیمه هستند که نشان‌دهنده کاهش چشمگیر حمایت‌های بیمه‌ای است.

تولید و صادرات اخیر

علی جودکی، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان مرکزی، از تولید بیش از ۲۵ هزار متر مربع فرش دستباف در سال جاری خبر داد که نسبت به سال گذشته رشد قابل توجهی داشته است. از این میزان، ۷۹۰ متر مربع به کشورهای فرانسه و آمریکا صادر شده که ارزش آن بالغ بر ۱۵۶ هزار دلار بوده است.

وی همچنین از ایجاد ۱۵۵ فرصت شغلی جدید و پرداخت تسهیلات به همین تعداد از فعالان این بخش به ارزش یک‌هزار و ۸۰ میلیارد ریال خبر داد. با این حال، جودکی نیز به عدم حمایت مالی کافی از سوی مرکز ملی فرش ایران و مشکلات بیمه‌ای اشاره کرد و گفت که بسیاری از بافندگان فرش دستباف همچنان از نعمت بیمه محروم هستند.

آینده‌ای در گرو حمایت

فرش دستباف استان مرکزی، با وجود ریشه‌های عمیق تاریخی و فرهنگی، بدون حمایت مؤثر، برنامه‌ریزی اصولی و ایجاد بازارهای پایدار، قادر به مقاومت در برابر مشکلات روزافزون نخواهد بود. توجه به معیشت بافندگان، تأمین مواد اولیه با قیمت مناسب و احیای جایگاه فرش در بازارهای داخلی و خارجی، ضرورتی حیاتی است. نادیده گرفتن این مسائل، به بهای از دست رفتن یک هنر ماندگار و بخش مهمی از هویت فرهنگی کشور تمام خواهد شد.