حذف ارز ترجیحی: چالش‌ها و ضرورت گذار به تنظیم بازار هوشمند

مقدمه: حذف ارز ترجیحی و آزمون ساختاری بازار

سیاست حذف ارز ترجیحی نهاده‌های دامی، که با هدف کاهش رانت و اصلاح نظام یارانه‌ای صورت گرفت، در تئوری به دنبال نزدیک‌کردن قیمت‌ها به واقعیت‌های اقتصادی و انتقال حمایت‌ها به مصرف‌کننده نهایی بود. با این حال، اجرای آن نشان داد که این اقدام تنها یک تغییر در قیمت‌گذاری نیست، بلکه مداخله‌ای عمیق در کل زنجیره تأمین، رفتار بازیگران بازار و منطق تنظیم‌گری دولت است. پیامدهای این تصمیم، حوزه‌هایی چون امنیت غذایی، ثبات بازار، توان تولیدکننده و اعتماد مصرف‌کننده را تحت تأثیر قرار داده و آن را به یک آزمون ساختاری برای نظام مدیریت بازار کالاهای اساسی تبدیل کرده است.

تغییر منطق اقتصادی زنجیره تأمین پس از حذف ارز ترجیحی

در دوران وجود ارز ترجیحی، ثبات اسمی و پیش‌بینی‌پذیری در قیمت نهاده‌های دامی وجود داشت. با حذف این لنگر قیمتی، بازار وارد فضایی از نوسان و عدم قطعیت در قیمت نهاده‌ها، هزینه تولید و قیمت فروش شد. این تغییر، رفتار تمامی بازیگران زنجیره را متأثر ساخت:

• واردکنندگان: با ریسک نوسانات ارزی مواجه شدند.
• تولیدکنندگان: با افزایش هزینه و نیاز مبرم به نقدینگی بیشتر روبه‌رو گشتند.
• توزیع‌کنندگان: مجبور به مدیریت رفتار مصرف‌کنندگانی شدند که الگوهای خریدشان تغییر کرده است.

در غیاب ابزارهای پوشش ریسک و داده‌های شفاف، این وضعیت به بروز رفتارهای محافظه‌کارانه، احتیاط بیش از حد یا حتی تصمیمات هیجانی در بازار منجر شده که خود به تشدید نوسانات کمک می‌کند.

چالش‌های ساختاری پس از حذف ارز ترجیحی

آزمون نخست: کنترل‌پذیری قیمت در لایه‌های پیش از مصرف

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، کنترل قیمت در حلقه‌های بالادستی زنجیره است. اگرچه کالابرگ برای جبران افزایش قیمت برای مصرف‌کننده طراحی شده، اما افزایش بی‌رویه قیمت در حلقه‌های قبل از مصرف می‌تواند اثر آن را تضعیف کند. افزایش قیمت نهاده‌ها، حمل‌ونقل و سایر مؤلفه‌های تولید، بدون نظارت مؤثر، به رشد قیمت نهایی منجر می‌شود. همچنین، نوسانات ذاتی بازار کالاهای اساسی (کمبود و بیش‌بود) نیازمند سازوکارهای دقیق مدیریتی است تا از افزایش شدید قیمت در کمبود و کاهش مخرب آن در مازاد جلوگیری شود.

آزمون دوم: تشدید واسطه‌گری و ریسک احتکار

حذف ارز ترجیحی، در کنار کاهش رانت‌های رسمی، انگیزه برای واسطه‌گری و احتکار را افزایش داده است. عدم قطعیت قیمتی و نبود شفافیت در جریان کالا، زمینه را برای رفتارهای سوداگرانه فراهم می‌کند. نظارت‌های سنتی و پسینی معمولاً زمانی وارد عمل می‌شوند که بازار وارد بحران شده است. بدون شفافیت داده‌ای و رصد لحظه‌ای جریان کالا، مهار واسطه‌گری و تخلفات احتمالی دشوار خواهد بود.

آزمون سوم: توان تولیدکننده در تأمین سرمایه در گردش

افزایش قیمت نهاده‌های دامی، نیاز تولیدکنندگان به سرمایه در گردش را به شدت افزایش داده است. واحدهای کوچک و متوسط که پیش از این با نقدینگی مشخصی فعالیت می‌کردند، اکنون با ریسک کاهش تولید یا خروج از بازار مواجه هستند. این روند می‌تواند در بلندمدت به تمرکز تولید و کاهش تنوع بازیگران منجر شود که تاب‌آوری زنجیره تأمین و اهداف امنیت غذایی را به خطر می‌اندازد.

آزمون چهارم: مدیریت عرضه و تقاضا در بازار متغیر

بازار نهاده‌ها و محصولات پروتئینی تحت تأثیر عوامل فصلی و مناسبت‌ها قرار دارد. حذف ارز ترجیحی حساسیت این نوسانات را افزایش داده و نیاز به پیش‌بینی دقیق‌تر و مدیریت فعال‌تر عرضه و تقاضا را برجسته ساخته است. در غیاب داده‌های به‌روز و قابل اتکا، تصمیم‌گیری‌ها غالباً واکنشی بوده و هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی بالایی را به همراه دارد.

کالابرگ؛ ابزاری با کارکرد محدود

کالابرگ به عنوان ابزاری جبرانی، فشار مستقیم بر مصرف‌کننده را کاهش می‌دهد، اما کارکرد آن در انتهای زنجیره است. اگر نوسانات قیمت و اختلالات ساختاری در حلقه‌های بالادستی کنترل نشوند، کالابرگ نمی‌تواند به تنهایی ضامن امنیت غذایی باشد. این ابزار اثر افزایش قیمت را تعدیل می‌کند، اما رفتار تولیدکننده، توزیع‌کننده و واسطه را اصلاح نمی‌کند و ضرورت توجه هم‌زمان به سازوکارهای کنترلی در کل زنجیره را دوچندان می‌سازد.

گذار به تنظیم بازار هوشمند و نقش بخش خصوصی

تجربه حذف ارز ترجیحی نشان می‌دهد که تنظیم بازار دستوری در مواجهه با یک بازار پیچیده و پویا، کارایی محدودی دارد. بازار جدید نیازمند رویکردی است که بر پایه داده، تحلیل و پیش‌بینی عمل کند. ابزارهایی مانند تعیین مبنای قیمتی کارشناسی‌شده، پایش برخط جریان کالا، تحلیل رفتار بازار و شناسایی زودهنگام عدم تعادل‌ها، می‌توانند از تبدیل چالش‌های کوچک به بحران‌های گسترده جلوگیری کنند.

وزارت جهاد کشاورزی با درک این نیاز، مجوز فعالیت سامانه‌های هوشمند مانند «ره‌آوا» را برای مدیریت توزیع کالاهای اساسی در برخی استان‌ها صادر کرده است. این سامانه‌های داده‌محور می‌توانند به عنوان حلقه واسط میان سیاست‌گذاری و اجرا عمل کنند. با توجه به چالش‌های ساختاری پس از حذف ارز ترجیحی، بهره‌گیری جدی‌تر و یکپارچه‌تر از این سامانه‌های موفق که در توزیع اقلامی چون مرغ، تخم مرغ، روغن و برنج کارآمدی خود را نشان داده‌اند، ضروری به نظر می‌رسد.

جمع‌بندی: حکمرانی هوشمند برای امنیت غذایی

حذف ارز ترجیحی نهاده‌های دامی، بیش از یک اصلاح قیمتی، تغییری بنیادین در نحوه حکمرانی بازار کالاهای اساسی است. تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که بدون توجه به زیرساخت‌های اصلی مدیریت بازار، اصلاحات اقتصادی با ریسک بی‌ثباتی و کاهش اعتماد عمومی همراه خواهند بود. تجربه فعلی بازار به وضوح نشان می‌دهد:

• امنیت غذایی صرفاً با پرداخت یارانه تضمین نمی‌شود.
• ثبات بازار نیازمند داده، شفافیت و پیش‌بینی‌پذیری است.
• ابزارهای هوشمند، حلقه مفقوده بین سیاست درست و نتیجه مطلوب هستند.

کنترل‌پذیری قیمت، مهار واسطه‌گری، حفظ توان تولیدکننده و مدیریت هوشمند عرضه و تقاضا، همگی اجزای یک منظومه واحد هستند. استفاده از ابزارهای داده‌محور و سامانه‌های هوشمند مانند «ره‌آوا» می‌تواند به شکل‌گیری بازاری شفاف‌تر، قابل پیش‌بینی‌تر و پایدارتر کمک کند؛ بازاری که در آن امنیت غذایی نه با مداخله‌های مقطعی، بلکه با حکمرانی هوشمند و مبتنی بر داده تأمین می‌شود.