گون‌زارها؛ محافظان خاک و ذخایر ژنتیکی همدان | سبک زندگی

اهمیت حیاتی گون‌زارها در حفاظت از طبیعت همدان؛ از جلوگیری از فرسایش تا ممنوعیت برداشت کتیرا

گیاه گون با ویژگی‌های رویشی منحصر به فرد خود، نقش بسزایی در حفظ خاک از فرسایش بادی و آبی، به ویژه در مناطق شیب‌دار و خاک‌های سبک ایفا می‌کند. این گیاه که به «پرستار عرصه‌های طبیعی» شهرت دارد، نه تنها از بین رفتن بسیاری از گونه‌های طبیعی و دارویی را در مراتع جلوگیری می‌کند، بلکه برخی از گونه‌های آن به عنوان ذخایر ژنتیکی جهانی شناخته شده‌اند که حفظشان از اهمیت بالایی برخوردار است.

همدان، پناهگاه گون‌زارها

استان همدان با بیش از ۱۰۰ هزار هکتار گون‌زار و شرابلند، یکی از مناطق غنی از این پوشش گیاهی در ایران محسوب می‌شود. از میان گونه‌های مختلف گون، بیش از ۶۵ گونه در منطقه زاگرس قرار دارند که حفاظت و احیای آن‌ها در اولویت سازمان منابع طبیعی استان است.

گونه‌های اصلی و مزایای گون

اسفندیار خزائی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان، به دو گونه مهم گون اشاره کرده است:

گون سفید: به عنوان بهترین گونه شناخته می‌شود.
گون زرد: نقش حفاظتی ویژه‌ای در حفظ خاک دارد.

همچنین، گون گزی در مناطق مرطوب مانند ارتفاعات نهاوند به صورت درختچه بلند یافت می‌شود. مزایای گون‌زارها در طبیعت فراتر از تصور است و شامل موارد زیر می‌شود:

حفاظت از خاک
تنوع زیستی
تنظیم آب و هوا
تولید اکسیژن
تأمین علوفه
تولید ترکیبات دارویی، تغذیه‌ای و صنعتی
حفظ توازن محیطی در برابر آفات، امراض و سیلاب‌ها
حفاظت از گیاهچه‌های سایر پوشش‌های گیاهی
ترسیب کربن و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای

ممنوعیت برداشت کتیرا در همدان

به دلیل خشکسالی‌های اخیر و کاهش نزولات آسمانی، برداشت از گون‌زارها در همدان ممنوع شده است. کتیرا، یکی از مهمترین ترکیبات حاصل از برخی گونه‌های گون، با وجود مصارف عدیده در صنایع و بهداشت، هنوز جانشین صنعتی عمده‌ای ندارد و بی‌رقیب است. برداشت کتیرا از گون سفید در استان همدان از ۱۰ سال پیش به طور کامل ممنوع شده است.

تراکم پوشش و پراکندگی گون‌ها در نزدیکی سطح خاک، از برخورد مستقیم باران و تگرگ جلوگیری کرده و پوشش گسترده ریشه‌ای آن‌ها با ایجاد چسبندگی بین ذرات خاک، بافت اسفنجی مناسبی برای ذخیره و نفوذ رطوبت به اعماق زمین فراهم می‌کند.

گون‌های ۵۰ ساله و چالش‌های پیش رو

شاهرخ شجاعی‌فر، معاون منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان، اظهار داشت که در کشور ۶۰۰ گونه گون شناسایی شده که برخی از آن‌ها از جمله گون سفید، زرد و علفی در همدان نیز یافت می‌شوند. بسیاری از این گونه‌ها اندمیک (بوم‌زاد) بوده و تنها در ایران وجود دارند. برخی از گون‌های موجود در همدان ۳۰ تا ۵۰ سال قدمت دارند و ریشه‌های آن‌ها تا عمق ۱۰۰ متری زمین نفوذ می‌کند.

این گونه‌های ارزشمند ژنتیکی طبق قانون ممنوع‌القطع بوده و منابع طبیعی موظف به حفاظت از آن‌هاست. اگرچه خشکسالی‌ها و تغییرات اقلیمی باعث تضعیف برخی گونه‌های گون شده‌اند، اما به دلیل ریشه‌های عمیق، تأثیر خشکسالی بر آن‌ها نسبت به گونه‌های علفی یک‌ساله کمتر بوده است.

راهکارهای حفاظت و مشارکت مردمی

برای حفاظت از گون‌زارها، راهکارهای مهمی مطرح شده است:

کاهش فشار چرای دام: کنترل چرای بی‌رویه دام‌ها در مراتع.
کاهش حضور در عرصه‌ها: محدود کردن تردد و فعالیت‌های انسانی در مناطق گون‌زار.
جلوگیری از حریق: مهمترین عامل آسیب به گون‌ها، آتش‌سوزی‌های سهوی یا عمدی است که احیای مجدد آن‌ها زمان‌بر خواهد بود.

«از مردم درخواست داریم از ایجاد حریق در مراتع جلوگیری کنند و در صورت روشن کردن آتش، پس از استفاده و خروج از مراتع از خاموش شدن آن اطمینان حاصل کنند و اجازه ندهند این گونه‌های ارزشمند ژنتیکی و اندمیک از بین برود.»

اولویت نخست منابع طبیعی در رابطه با گون‌زارها، حفاظت و سپس احیای آن‌هاست. با تصویب کمیته فنی اداره کل منابع طبیعی استان، از سال ۱۳۸۶ اجازه برداشت کتیرا از گون‌زارها برای جلوگیری از خسارت به این گونه ارزشمند ممنوع شده است. مشارکت مردم در کاهش فشار چرای دام، کاهش حضور در عرصه‌ها و جلوگیری از حریق، نقش مؤثری در حفاظت از گونه‌های گون خواهد داشت.