پلاسکو، هفت سال پس از فاجعه: هشداری برای ایمنی ساختمان‌های پایتخت

فاجعه پلاسکو: روایتی از یک بی‌توجهی مرگبار

ساختمان پلاسکو، یکی از نخستین برج‌های بلند و مدرن تهران، در ۳۰ دی‌ماه ۱۳۹۵ پس از یک آتش‌سوزی گسترده در طبقات میانی، فرو ریخت. این ساختمان ۱۷ طبقه که شامل واحدهای تجاری، کارگاه‌های تولید پوشاک و کسب‌وکارهای کوچک بود، به دلیل انباشت کالاهای نساجی و پوشاک، به سرعت شعله‌ور شد. صدها آتش‌نشان و نیروی امدادی برای مهار آتش و تخلیه افراد به محل اعزام شدند، اما پس از بیش از سه ساعت تلاش بی‌وقفه، سازه ساختمان تاب نیاورد و به طور ناگهانی فرو پاشید.

این حادثه منجر به جان باختن تعداد زیادی از آتش‌نشانان و مجروح شدن بیش از ۷۰ نفر شد که بسیاری از آن‌ها نیز از نیروهای امدادی بودند. کارشناسان، ضعف سیستم‌های ایمنی، نبود تجهیزات کافی برای کنترل حریق و نقایص جدی در رعایت استانداردهای ایمنی را از عوامل اصلی شدت فاجعه دانستند. هشدارهای قبلی درباره کمبود تجهیزات ایمنی در این ساختمان نیز نادیده گرفته شده بود.

مدیرعامل آتش‌نشانی: «ما بهای بی‌توجهی دیگران را با جان می‌پردازیم»

قدرت‌الله محمدی، مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران، با گرامیداشت یاد و خاطره ۱۶ شهید پلاسکو، اظهار داشت: «ما جور کم‌توجهی و بی‌توجهی دیگران را با جان و دل می‌خریم و مراقبت می‌کنیم که به شهروندان آسیبی وارد نشود.» وی با اشاره به قدمت ۴۰ ساله پلاسکو، این ساختمان را قربانی ناایمنی و ناهنجاری‌هایی دانست که علی‌رغم چندین بار اخطار، برطرف نشده بودند.

«پلاسکو تک ساختمانی در تهران بود که زندگی خود را می‌کرد اما در یک‌لحظه و در ساعت ۸ صبح قربانی ناایمنی و ناهنجاری‌هایی شد که علی‌رغم چندین بار اخطار رخ داده بود، و ساختمان با آن عظمت ظرف چندساعت فرو ریخت.» - قدرت‌الله محمدی

محمدی تأکید کرد که ناایمنی یک معضل مشهود است و ساختمان‌های بسیاری در تهران وجود دارند که به دلیل بی‌توجهی به استانداردهای ایمنی، در معرض خطر مشابهی قرار دارند. او افزود که آتش‌نشانان در حادثه پلاسکو تلاش کردند تا کسب‌وکار مردم را نیز حفظ کنند، اما شدت حرارت و عدم رعایت موارد ایمنی، منجر به فرو ریختن کامل ساختمان شد.

۵۴ ساختمان پرخطر بسیار شدید در پایتخت

مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تهران به تقسیم‌بندی ساختمان‌ها بر اساس میزان خطر اشاره کرد و گفت: «از ۱۲۹ ساختمان پرخطر بسیار شدید که قبلاً شناسایی شده بودند، با فشارهای وارد شده، این تعداد به ۵۴ مورد کاهش یافته است.» از این ۵۴ ساختمان، ۴ مورد درمانی هستند که بیمارستان‌های حضرت رسول و امام خمینی از جمله آن‌ها به شمار می‌روند و روند ایمن‌سازی در آن‌ها به کندی پیش می‌رود.

• ساختمان‌های پرخطر صنعتی: شامل کارخانه‌ها.
• پاساژها: مجموعه‌های تجاری.
• ساختمان‌های مسکونی: که در این بخش، همکاری مردم بسیار کم است.

ناهنجاری در کاربری‌ها و بازار بزرگ تهران

محمدی ناهنجاری در کاربری‌ها را یک اصل مهم در شهرهای بزرگ، به ویژه تهران، دانست و به وضعیت بازار بزرگ تهران اشاره کرد. او گفت که بازار به انبار دپو اجناس تبدیل شده و منازل نیز به انبار و کارگاه تولیدی تغییر کاربری داده‌اند که این موارد بخشی از ناهنجاری‌ها هستند.

حدود ۴۰۰ سرا و پاساژ در بازار بزرگ وجود دارد و روزانه یک و نیم میلیون شهروند در آن تردد می‌کنند. محمدی هشدار داد که اگر مالکان و مستأجرین همکاری نکنند، این منطقه می‌تواند به یک فاجعه تبدیل شود. او بر لزوم همکاری چند مجموعه از جمله اوقاف، سازمان میراث فرهنگی، اداره برق و اداره گاز برای ایجاد ایمنی نسبی در بازار بزرگ تأکید کرد و از عدم هماهنگی بین بخشی انتقاد کرد.

عدم استقبال از فراخوان ایمن‌سازی

محمدی اعلام کرد که با وجود چهارمین فراخوان و تسهیل‌گری در فرآیندها برای کاهش هزینه‌ها، تنها ۳۷ نفر از مالکان برای ایمن‌سازی ساختمان‌های خود مراجعه کرده‌اند. او افزود که در بخش مسکونی، مردم همکاری چندانی نشان نمی‌دهند.

پلاسکو؛ تلخ‌ترین حادثه در تاریخ آتش‌نشانی کشور

جلال ملکی، سخنگوی سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران، حادثه پلاسکو را «تلخ‌ترین و دردناک‌ترین حادثه‌ای که در طول تاریخ آتش‌نشانی در کشور رقم خورده» توصیف کرد. وی با اشاره به شهادت ۱۶ نفر از همکارانش در این حادثه، پلاسکو را یکی از مهم‌ترین حوادث دانست، زیرا آتش‌نشانان در حوادثی جان خود را از دست می‌دهند که مسبب آن نیستند و عاملان حادثه غالباً در حاشیه امنیت قرار دارند.

«آتش‌نشان‌ها به جایی می‌روند که مسبب آن حادثه نیستند؛ پلاسکو را ما آتش نزدیم و یا در حوادث دیگر آتش‌نشان‌ها باعث حادثه نبودند ولی رفته بودند برای کمک کردن و به دلایل و شرایطی که پیش می‌آید حتی بعضاً به شهادت می‌رسند و جان خودشان را از دست می‌دهند.» - جلال ملکی

قانون‌گذاری ضعیف، آتش‌نشانان را تنها گذاشته است

ملکی به ضعف قوانین در زمینه ایمنی اشاره کرد و از متولیان قانون‌گذاری در مجلس و سایر نهادها انتقاد کرد. وی پرسید که تا چه حد قوانین الزام‌آور و بازدارنده برای کاهش حوادث و ارتقای ایمنی تصویب شده است؟ او تأکید کرد که قانون‌گذاری که هنوز آتش‌نشانی را جزو مشاغل سخت نمی‌داند، اشراف کافی به این حوزه ندارد تا بتواند قوانین به‌روز را تصویب کند.

ملکی افزود که تنها تأمین تجهیزات و استخدام پرسنل کافی نیست، زیرا این اقدامات هزینه‌های نگهداری شهر را افزایش می‌دهد که از جیب مردم تأمین می‌شود. او در پایان تأکید کرد که هر کسی که از اجرای قوانین ایمنی سر باز می‌زند، باید پاسخگو باشد و با قوانین خوب، بازدارنده و مشارکت شهروندان می‌توان به سمت یک شهر ایمن پیش رفت.

پلاسکو درس عبرتی برای ساختمان‌های ناایمن

مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، در سالروز حادثه پلاسکو، این واقعه را درس عبرتی برای مردمی دانست که در ساختمان‌های ناایمن کار می‌کنند. وی با اشاره به تلاش شورا و شهرداری برای ایمن‌سازی، متأسفانه وجود ساختمان‌های ناایمن را تأیید کرد و به وضعیت خطرناک بازار بزرگ تهران اشاره داشت.

چمران گفت که سازمان مدیریت بحران به بررسی‌های علمی ساختمان‌ها پرداخته و برخی از ساختمان‌های ناایمن پلمب شده‌اند. او بر لزوم پیگیری قضایی تخلفات صورت گرفته در ایمن‌سازی تونل بازار تأکید کرد و از قوه قضاییه، شورا، شهرداری و مردم خواست تا از کنار این خطرات به راحتی نگذرند.

در مجموع، حادثه پلاسکو به وضوح نشان داد که نبود قوانین بازدارنده و بی‌توجهی به الزامات ایمنی می‌تواند فجایعی جبران‌ناپذیر به بار آورد. راهکار جلوگیری از تکرار چنین حوادثی، تنها از طریق قانون‌گذاری مؤثر، اجرای دقیق مقررات و مشارکت فعال شهروندان امکان‌پذیر است تا مسیر رسیدن به شهری ایمن‌تر هموار شود.