دستور دادستان کل کشور برای تشکیل «پرونده شخصیت» متهمان اغتشاشات

«پرونده شخصیت» چیست و سابقه آن

«پرونده شخصیت» یک مفهوم جدید در نظام قضایی ایران نیست و پیش از این نیز وجود داشته است. دستورالعمل تشکیل این پرونده، شامل ۲۴ ماده و ۱۰ تبصره به همراه پنج پرسشنامه، در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۹۸ به تصویب آیت‌الله سیدابراهیم رئیسی، رئیس وقت قوه‌قضاییه، رسید و از همان تاریخ لازم‌الاجرا شد. این دستورالعمل با توجه به مواد ۲۰۳ و ۲۸۶ قانون آیین دادرسی کیفری و اهمیت شناخت ابعاد شخصیتی و وضعیت فردی، خانوادگی و اجتماعی متهمان، به ویژه اطفال و نوجوانان، تدوین شده است.

تعاریف و اصطلاحات کلیدی

ماده ۱ این دستورالعمل به تعریف اصطلاحات و واژه‌های به‌کار رفته می‌پردازد:

• قانون آیین دادرسی کیفری: مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات و الحاقات بعدی.
• قانون مجازات اسلامی: مصوب ۱۳۹۲.
• پرونده شخصیت: پرونده‌ای شامل اطلاعات شخصی متهم از قبیل سوابق فردی، خانوادگی، اجتماعی، تحصیلی، شغلی، اقتصادی، پزشکی و روان‌پزشکی و سوابق کیفری، که بر اساس مواد ۲۰۳ و ۲۸۶ قانون آیین دادرسی کیفری و ضوابط این دستورالعمل برای اتخاذ تصمیم قضایی مناسب تشکیل می‌شود.
• گزارش مددکار اجتماعی: شامل اطلاعات مربوط به مشخصات فردی، وضعیت و سوابق خانوادگی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی متهم.
• گزارش پزشکی و روان‌پزشکی: شامل اطلاعات مربوط به سوابق و نتایج معاینات و بررسی‌های پزشکی و روان‌پزشکی متهم.
• پرسشنامه‌ها: پرسشنامه‌های ضمیمه دستورالعمل.
• سامانه: بستری الکترونیکی برای تبادل اطلاعات سوابق متهمان.

موارد الزامی تشکیل پرونده شخصیت

تشکیل پرونده شخصیت در مورد متهمان زیر الزامی است:

• متهمان به ارتکاب جرایم دارای مجازات قانونی سلب حیات، قطع عضو و حبس ابد.
• متهمان به ارتکاب جرایم تعزیری درجه چهار و بالاتر.
• متهمان به ارتکاب جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی با میزان ثلث دیه کامل مجنی‌علیه یا بیش از آن.
• اطفال و نوجوانان متهم به ارتکاب جرایم تعزیری درجه شش و بالاتر.

فرایند تشکیل و تکمیل پرونده

واحد مددکاری اجتماعی

در اجرای ماده ۴۸۶ قانون آیین دادرسی کیفری، در حوزه قضایی هر شهرستان یک واحد مددکاری اجتماعی زیر نظر رئیس حوزه قضایی تشکیل می‌شود. این واحد مسئول تشکیل پرونده شخصیت است.

مراحل و زمان‌بندی

• پرونده شخصیت در مرحله تحقیقات مقدماتی، به دستور بازپرس یا دیگر مقامات قضایی تشکیل می‌شود.
• این پرونده برای متهمانی که اتهام به آن‌ها تفهیم شده و دلایل کافی برای توجه اتهام وجود دارد، تشکیل می‌گردد.
• پرونده شخصیت متناسب با نوع اتهام، برای جرایم سنگین (سلب حیات، قطع عضو، حبس ابد یا تعزیری درجه ۱ و ۲) به صورت تفصیلی و برای سایر متهمان به صورت اجمالی تشکیل می‌شود.
• واحد مددکاری اجتماعی مکلف است پس از وصول دستور مقام قضایی، ظرف حداکثر ۲۰ روز و در پرونده‌های زندانی‌دار ظرف ۱۰ روز، پرونده شخصیت را در سامانه تشکیل و به مقامات قضایی اعلام کند.
• مصاحبه با متهم و معاینه وی برای تشکیل پرونده شخصیت در واحد مددکاری و پزشکی قانونی انجام می‌شود.

وظایف واحد مددکاری اجتماعی

• مصاحبه با متهم و درج اطلاعات در پرسشنامه‌ها.
• انجام استعلام‌های ضروری در مورد وضعیت مادی، خانوادگی و اجتماعی متهم.
• معرفی متهم به پزشک معتمد (مورد تأیید پزشکی قانونی) برای معاینات پزشکی، روان‌پزشکی و آزمون‌های روان‌شناختی.
• تحقیق محلی در صورت ضرورت و با موافقت مقامات قضایی.
• تنظیم نهایی گزارش پرونده شخصیت و درج آن در سامانه.

گزارش مددکار اجتماعی باید با رعایت امانت، بی‌طرفی و حفظ حریم خصوصی تهیه شود.

نقش پزشکی قانونی و تصمیم‌گیری قضات

سازمان پزشکی قانونی

سازمان پزشکی قانونی کشور مکلف است ضوابط و نحوه ارجاع متهمان به پزشک مورد تأیید خود را برای اظهارنظر و تکمیل پرونده شخصیت به واحدهای قضایی اعلام کند. پزشک معتمد نیز موظف است گزارش پزشکی و روان‌پزشکی را بر اساس ضوابط دستورالعمل تهیه کند.

استناد قضات به پرونده شخصیت

قضات در مراحل مختلف تحقیق، دادرسی و اجرا، به ویژه در موارد زیر، با استناد به پرونده شخصیت تصمیم‌گیری می‌کنند:

• قرارهای ترک تعقیب، تعلیق تعقیب، بایگانی‌کردن پرونده و ارجاع به میانجیگری.
• قرارهای تأمین کیفری و نظارت قضایی متناسب با سابقه، وضعیت روحی و جسمی، سن، شغل، جنس، شخصیت و حیثیت متهم.
• صدور حکم و تعیین نوع مجازات، به ویژه برای اطفال و نوجوانان.
• استفاده از مقررات تخفیف یا تشدید مجازات.
• اعمال و متناسب‌سازی مجازات‌های جایگزین حبس.
• استفاده از نهادهای ارفاقی مانند تعویق صدور حکم، تعلیق اجرای مجازات، آزادی مشروط و پیشنهاد عفو.
• اعمال ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی در جرایم موجب حد یا قصاص توسط افراد بالغ کمتر از ۱۸ سال.

قاضی صادرکننده رأی موظف است در متن رأی به دلایل و مندرجات پرونده شخصیت استناد کند و در صورت عدم پذیرش، دلایل آن را ذکر نماید.

محرمانگی و دسترسی

محتویات پرونده شخصیت محرمانه است و افشای آن، جز توسط متهم موضوع پرونده، ممنوع می‌باشد. متهم یا وکیل وی در صورت اعتراض به محتوای پرونده شخصیت، دو روز فرصت دارند تا اعتراض خود را به صورت کتبی به مقام قضایی اعلام کنند.

زیرساخت‌ها و نظارت

معاونت‌های راهبردی و منابع انسانی قوه‌قضاییه موظفند نسبت به ایجاد تشکیلات، جذب و آموزش نیروی انسانی مورد نیاز برای اجرای این مقررات اقدام کنند. همچنین، مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه‌قضاییه مکلف است ظرف سه ماه از تاریخ تصویب دستورالعمل، سامانه متناسب با تشکیل پرونده شخصیت، بانک اطلاعاتی و سامانه ارتباطی بین مراجع قضایی و واحد مددکاری را فراهم نماید. رؤسای کل دادگستری نیز موظف به فراهم‌آوری زمینه اجرای این دستورالعمل و نظارت بر حسن اجرای آن هستند.