خبر کامل
اسفندیار قره‌باغی؛ صدای ماندگار انقلاب و روایت سرود «ای ایران»
اول بهمن‌ماه، یادآور سالروز تولد هنرمندی است که صدایش با تاریخ انقلاب اسلامی گره خورده است. اسفندیار قره‌باغی، خواننده، نوازنده و آهنگساز برجسته ایرانی، ملقب به «صدای انقلاب» و «نغمه‌خوان انقلاب»، شخصیتی بی‌بدیل در عرصه موسیقی کشور بود که زندگی پربار او از تبریز آغاز شد و تا آخرین لحظات عمر، وقف هنر و میهن‌دوستی گشت.
زندگی و تحصیلات هنری
اسفندیار قره‌باغی در سال ۱۳۲۲ در محله مقصودیه تبریز چشم به جهان گشود. پدرش، قلی‌خان سالار مشهور به «ساری قلی خان»، از مالکان آذربایجان و طنزپردازی چیره‌دست بود که به هفت زبان تسلط داشت. قره‌باغی پس از گذراندن دوره اول متوسطه در دبیرستان بدر تهران، به تبریز بازگشت و در سال ۱۳۳۸ وارد هنرستان موسیقی شد. او در خرداد ۱۳۴۳ فارغ‌التحصیل شد و فعالیت خود را به عنوان معلم موسیقی در مدارس کرمانشاه آغاز کرد.
اواخر سال ۱۳۴۷، قره‌باغی به تهران منتقل شد و در گروه اُپرای تهران مشغول به کار شد. وی پس از تحصیل در ایتالیا و بازگشت به ایران، به عنوان سولیست باس اُپرای تهران، نقش‌های متعددی را در اجراهای مختلف ایفا کرد. او همچنین گروه‌های کُر مدارس و دانشگاه‌ها را راه‌اندازی کرد و در گروه‌های کُر فولکلوریک رادیو تلویزیون و گروه کُر ملی به سرپرستی اولین باغچه‌بان فعالیت چشمگیری داشت. تسلط او بر سازهای ترومپت (ساز تخصصی)، ویولن و پیانو و همچنین تدریس و کوک پیانو، او را از سایر هنرمندان متمایز می‌ساخت.
قره‌باغی علاوه بر فعالیت‌های موسیقایی، در چند فیلم نیز به عنوان خواننده، نوازنده یا بازیگر حضور داشت که معروف‌ترین آنها، بازی در فیلم سینمایی «صمد و فولادزره‌دیو» در سال ۱۳۵۱ بود. او سال‌ها در هنرستان هنرهای زیبای میرک و موسیقی تبریز به تدریس موسیقی پرداخت.
فعالیت‌ها پس از انقلاب و دوران دفاع مقدس
پس از انقلاب اسلامی، اسفندیار قره‌باغی همکاری خود را با واحد موسیقی سازمان صدا و سیما آغاز کرد و در زمینه ساخت و اجرای سرود، به ویژه سرودهای دفاع مقدس، فعال شد. او دارای مدرک معادل دکترای آواز کلاسیک (درجه یک هنری) از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود و سوابق مدیریتی همچون ریاست مرکز سرود و آهنگ‌های انقلابی، ریاست کمیته آواز کلاسیک خانه موسیقی، مسئولیت موسیقی رادیو و نایب رئیسی کانون هنرمندان ایران را در کارنامه خود داشت.
در طول هشت سال جنگ تحمیلی، قره‌باغی در اجرای سولو و گروه کُر بیش از ۸۰۰ سرود مشارکت داشت. او همچنین با ارکستر سمفونیک همکاری‌های بسیاری داشت و مدتی رهبر گروه کُر تالار وحدت و مؤسس و رهبر گروه کُر صدا و سیما بود. قره‌باغی با حدود ۴۵ سال سابقه معلمی، آموزش را بر هر فعالیت دیگری ترجیح می‌داد و بیش از پنج هزار هنرجو داشت که از جمله آنها می‌توان به خوانندگانی چون امیر تاجیک، حمید غلامعلی، نیما مسیحا، حامی، فریدون بیگدلی، مسعود خادم و مسعود امیرسپهر اشاره کرد.
صدای باس و آثار ماندگار
اسفندیار قره‌باغی دارای یکی از نادرترین گونه‌های صدا، یعنی «صدای باس» در ایران بود که تنها تعداد انگشت‌شماری از خوانندگان در جهان قادر به خواندن در این محدوده صوتی هستند. پیش از انقلاب، به دلیل همین ظرفیت ویژه، به عضویت «گروه اپرای تالار وحدت» درآمد و تنها «صدای باس» در «گروه‌های کُر» آن دوران بود. پس از انقلاب، با تکیه بر آموخته‌های آکادمیک و دانش موسیقایی خود، تلفیقی از موسیقی کلاسیک و آواز مردمی را به وجود آورد و هویت ویژه‌ای به موسیقی انقلاب بخشید. در اکثر آثار این هنرمند که به زبان‌های فارسی و آذری اجرا شده است، حس میهن‌دوستی با رنگ و بوی انقلابی وجود دارد و این حس حماسی را به نسل‌های بعد نیز منتقل کرده است.
از قطعات ماندگار زنده‌یاد قره‌باغی می‌توان به «دیو چو بیرون رود، فرشته درآید»، «آمریکا ننگ به نیرنگ تو»، «جنگ جنگ تا پیروزی»، «خدایا، خدایا تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار»، «برف»، «سمفونی ارس» و «سمفونی خلیج فارس» اشاره کرد.
نخستین اُپرای رادیویی قره‌باغی، اجرای قطعه «ای ایران» در سال ۱۳۵۰ بود که با همکاری ارکستر بزرگ رادیو تلویزیون ملی ایران و رهبری فرهاد فخرالدینی انجام گرفت. شعر این اثر از حسین گل گلاب و آهنگسازی روح‌الله خالقی بود. این سرود که پیش از این در دهه ۲۰ توسط غلامحسین بنان با پیانو اجرا شده بود، برای نخستین بار توسط قره‌باغی با مارش نظامی اجرا شد.
سرود «ای ایران» که نخستین بار در ۲۷ مهر ۱۳۲۳ با صدای غلامحسین بنان و سرپرستی روح‌الله خالقی اجرا شد، یکی از مشهورترین و محبوب‌ترین سرودهای میهن‌پرستانه ایران است که به ثبت ملی رسیده و در سال ۱۹۶۰ میلادی به عنوان یکی از تأثیرگذارترین سرودهای ملی جهان انتخاب شد. روح‌الله خالقی و حسین گل‌گلاب هر دو به تأثیر این سرود در برانگیختن احساسات ملی در دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم اشاره کرده‌اند.
خاطرات ضبط «ای ایران» و فروتنی استاد بنان
اسفندیار قره‌باغی در کتاب خاطرات خود با عنوان «متولد بهمن»، چگونگی اجرای قطعه «ای ایران» در رادیو را شرح داده است. او در سال ۱۳۵۰، زمانی که مسئولین رادیو تصمیم به ضبط این سرود با صدای او گرفتند، نگرانی‌هایی داشت، زیرا پیش از او استاد غلامحسین بنان این اثر ماندگار را خوانده بود. قره‌باغی با وجود شناخت کامل از سرود، از اینکه پا جای پای بزرگان بگذارد، احساس مسئولیت می‌کرد.
«با اینکه سرود را کاملا می‌شناختم و با آن زندگی کرده بودم ولی وقتی فکر می‌کردم قبل از من استاد بنان این سرود را خوانده، احساس نگرانی می‌کردم و می‌گفتم نکند کار را خراب کنم.»
او ماجرای ضبط سرود در استودیوی هشت با رهبری فرهاد فخرالدینی را روایت می‌کند و به شلوغی اتاق فرمان و حضور افراد مهمی اشاره می‌کند که بعدها متوجه می‌شود حبیب‌الله بدیعی، رئیس شورای موسیقی وقت، نیز در میان آنها بوده است. نکته جالب توجه، یادآوری قره‌باغی به بدیعی بود که صدای او پیش از این توسط شورای موسیقی رد شده بود، و پاسخ بدیعی که نشان از نابسامانی‌های مدیریتی آن زمان داشت:
«پسرم! اجازه بده راستش را بگویم؛ اینجا سر ما آن‌قدر شلوغ است که اصلا به آن صداها و تست‌ها گوش نمی‌دهیم!»
«ای ایران» با صدای قره‌باغی به سرعت در میان مردم محبوب شد. در سال ۱۳۵۷، در مصاحبه‌ای با استاد بنان، از او درباره اجرای این سرود با صدای قره‌باغی پرسیدند. بنان در پاسخ با بزرگواری و تواضعی مثال‌زدنی گفت:
«الحق که این سرود را همان اول باید این شخص می‌خواند.»
قره‌باغی این پاسخ را درسی بزرگ برای خود می‌دانست و به تفاوت سبک‌های آوازی اشاره می‌کرد که صدای بنان مناسب موسیقی سنتی و ایرانی بود، در حالی که سرود ویژگی‌های خاص خود را دارد و بنان با درک عمیق موسیقایی خود، این تفاوت را به خوبی تشخیص داده بود.
کتاب «متولد بهمن»
کتاب «متولد بهمن»، شامل خاطرات اسفندیار قره‌باغی است که با تحقیق و تدوین روح‌الله رشیدی منتشر شده است. این کتاب از سری کتاب‌های تاریخ شفاهی جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی (انتشارات راه یار)، حاصل ۲۰ ساعت گفت‌وگو با مرحوم قره‌باغی است. در این اثر، فرازها و مقاطع مهمی از سرگذشت موسیقی ایران از دهه‌های چهل و پنجاه به بعد، در قالب خاطرات این خواننده فقید مرور شده است.
کتاب با معرفی پیشینه خانواده قره‌باغی و حکایت مهاجرت آنها به ایران آغاز می‌شود تا وجه تسمیه «قره‌باغی» برای مخاطب روشن شود. سپس به دوره کودکی، نوجوانی، مدرسه و نحوه ورود او به هنرستان موسیقی و استخدام در آموزش و پرورش و مأموریت در کرمانشاه می‌پردازد. نقطه آغاز اوج‌گیری قره‌باغی در عرصه موسیقی، با مهاجرتش به تهران و فعالیت در رادیو و تالار رودکی رقم می‌خورد که رویدادهای قابل توجهی از آن دوران بازگو شده است.
نزدیک شدن به ایام پیروزی انقلاب اسلامی و حضور در تولید سرودهای انقلابی، فصلی جدید از فعالیت‌های قره‌باغی را رقم می‌زند که همزمان با دفاع هشت ساله مقدس است. پس از پایان دفاع مقدس، با رکود تدریجی در تولید و نشر موسیقی انقلاب، او به زادگاهش تبریز بازمی‌گردد و مقطع تازه‌ای از زندگی‌اش را آغاز می‌کند و به تعلیم تکنیک‌های آوازی به داوطلبان می‌پردازد. آیین بزرگداشت این هنرمند در سال ۱۳۹۱ در تبریز برگزار شد و او در ۱۶ آذر ۱۴۰۱، در سن ۷۹ سالگی بر اثر بیماری درگذشت.
در بخش پایانی کتاب، قره‌باغی از فعالیت‌هایش در تبریز و آثار جدیدش در زمینه موسیقی انقلاب می‌گوید. برای آشنایی بیشتر مخاطب با شخصیت و خدمات او، بخشی از ناگفته‌هایش در بیان هنرمندان و صاحب‌نظران در بخش «ضمایم» آورده شده است. فصل «گنجینه» نیز به معرفی بخشی از سروده‌های اجرا شده با صدای استاد قره‌باغی، همراه با متن سرودها و اسامی آهنگسازان و شاعران، می‌پردازد و تصاویری از دوره‌های مختلف زندگی او، انتهای کتاب را زینت می‌بخشد.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
