تحلیل عوامل بلندمدت ثروت ملل از دیدگاه آدام اسمیت

عوامل بلندمدت تفاوت در ثروت ملل و نقش بهره‌وری

اسمیت معتقد است اگر دو کشور با جمعیت برابر، یکی دو برابر دیگری تولید ارزش داشته باشد (با معیار طلا)، این تفاوت به دلیل بهره‌وری بالاتر نیروی کار در کشور ثروتمندتر است. او تأکید می‌کند که این تفاوت‌ها ناشی از عوامل بلندمدت هستند، نه حوادث مقطعی مانند قحطی یا جنگ.

اسمیت در پاسخ به این پرسش که ریشه این تفاوت‌ها چیست، به جای تنبلی مردم، سطح فناوری یا تفاوت‌های ژنتیکی، بر یک عامل اجتماعی تأکید می‌کند: تقسیم کار. این مفهوم، عنوان نخستین فصل کتاب «ثروت ملل» است و اسمیت آن را سنگ بنای تفاوت در ثروت ملت‌ها می‌داند.

تقسیم کار و افزایش چشمگیر تولید

اسمیت برای توضیح اهمیت تقسیم کار، مثال معروف تولید سنجاق را ذکر می‌کند. او مشاهده می‌کند که در کارگاه‌های تولید کالاهای جزئی‌تر مانند سنجاق، تقسیم کار دقیق‌تری اعمال می‌شود که منجر به افزایش چشمگیر تولید می‌شود. این در حالی است که در تولید کالاهای فله‌ای یا در بخش کشاورزی (در زمان اسمیت)، امکان تقسیم کار کمتر است و به همین دلیل تفاوت کمتری بین کشورهای پیشرفته و عقب‌مانده دیده می‌شود.

با این حال، در صنعت که امکان تقسیم کار بیشتر است، تفاوت‌های قابل توجهی در قیمت و کیفیت کالاهای تولیدی میان کشورهای غنی و فقیر مشاهده می‌شود. اسمیت همچنین به ارتباط تقسیم کار با نوآوری‌ها و اختراعات کوچک اما دوران‌ساز اشاره می‌کند. او می‌گوید:

«بی‌تردید در نتیجه تقسیم کار، همه دقت یک کارگر معطوف به یک مقصود ساده می‌شود؛ ازاین‌رو طبیعی است که انتظار داشته باشیم شخص یا اشخاصی که در هر رشته مخصوص از کار مشغول هستند، وقتی که لازم باشد می‌توانند روش‌های ساده‌تر و فوری‌تری برای عملیاتی که انجام می‌دهند پیدا کنند. قسمت اعظم ماشین‌آلاتی که امروزه در کارگاه‌هایی که تقسیم کار خوب عمل شده کار می‌کند، در اصل اختراع کارگران عادی است...»

(اسمیت، 11)

او البته نقش فیلسوفان و کسانی که به حکمت عملی می‌پردازند را نیز در اختراعات پیچیده‌تر تأیید می‌کند.

ریشه‌های تقسیم کار: تعقل یا میل به مبادله؟

اسمیت در فصل بعدی به دلایل پیدایش تقسیم کار می‌پردازد و یکی از مهم‌ترین خطاهای خود را مرتکب می‌شود. او معتقد است تقسیم کار معلول هیچ نوع تعقل انسانی نیست، بلکه نتیجه «میل مشخص طبیعت آدمی» به مبادله، معامله پایاپای یا تاخت زدن است:

«تقسیم کار، که این‌همه مزایا از آن حادث می‌شود، در اصل معلول هیچ نوع تعقل آدمی که موجب پیش‌بینی و قصد لازم در جهت توانگری و وفور است، نمی‌باشد. تقسیم کار یک ضرورت است، گو اینکه این ضرورت نتیجه بسیار کند و تدریجی میل مشخص طبیعت آدمی است که نمی‌خواهد مطلوبیت وسیع کار را شخصاً داشته باشد؛ یعنی گرایش آدمیان به مبادله یک چیز در برابر چیز دیگر یا به‌عبارت‌دیگر گرایش به معامله پایاپای و یا تاخت زدن که در مردم وجود دارد، تقسیم کار را به وجود می‌آورد.»

(اسمیت، 14)

نویسنده این مقاله با دیدگاه اسمیت مخالف است و معتقد است که پدیده مبادله خود باید معلول تقسیم کار دانسته شود. انسان‌ها به دلیل نیاز به یکدیگر که از تقسیم کار ناشی می‌شود، وارد مبادله می‌شوند. ریشه اصلی تقسیم کار، نیروی تعقل در انسان است. انسان‌ها درک می‌کنند که تقسیم کار منجر به ساده‌تر شدن کارها، صرفه‌جویی در زمان و تولید بیشتر می‌شود که همگی به معنای رفاه بیشتر است.

اسمیت خود اشاره می‌کند که مبادله تنها در میان انسان‌ها رواج دارد و نه حیوانات، اما حاضر نیست همین تبیین را برای تقسیم کار به کار گیرد. او همچنین به این نکته درست اشاره می‌کند که انسان تنها زمانی کاری را برای دیگری انجام می‌دهد یا چیزی را به او می‌دهد که نفع شخصی خود را در آن درک کند:

«حس خیرخواهی و بشردوستی گوشت‌فروش، آبجوساز و نانوا نیست که غذای ما را تأمین می‌کند، بلکه توجه آنان به‌نفع خودشان است که موجب این کار می‌شود. ما از صفات انسانی آنان سخن نمی‌گوییم، بلکه سخن از خودخواهی آنان است...»

(اسمیت، 15)

این نقل‌قول معروف، نقش خودخواهی فردی در تأمین منافع جمعی را برجسته می‌کند، ایده‌ای که پیش از اسمیت توسط برنارد ماندویل نیز مطرح شده بود.

محدودیت تقسیم کار به وسعت بازار

در فصل سوم، اسمیت به این موضوع می‌پردازد که وسعت بازار، تقسیم کار را محدود می‌کند. هرچه بازار کوچک‌تر باشد، صرفه و پیچیدگی تقسیم کار کمتر می‌شود و مشاغل کمتری به وجود می‌آیند. او مثال باربر را ذکر می‌کند که تنها در شهرهای بزرگ یا برای فواصل طولانی کاربرد دارد.

به همین دلیل، صنعت در مناطقی که به دریا یا رودخانه قابل کشتیرانی دسترسی دارند، رونق می‌گیرد؛ چراکه هزینه حمل‌ونقل با کشتی بسیار کمتر است و در نتیجه بازار در دسترس آن‌ها بزرگ‌تر می‌شود و تقسیم کار نیز رشد می‌کند.