یک ایرلاین به ازای هر دو هواپیمای عملیاتی؛ انتقاد مجلس از سوءاستفاده از مجوزها

ورود آزاد سرمایه‌گذاران به صنعت هوانوردی و تأسیس ایرلاین

آیین‌نامه تأسیس شرکت‌های هواپیمایی در ایران، هیچ محدودیت مشخصی برای سرمایه‌گذاری هم‌زمان یک مالک در چند ایرلاین در نظر نگرفته است. این رویکرد، با هدف تسهیل سرمایه‌گذاری و افزایش مشارکت بخش خصوصی طراحی شده، اما پرسش‌هایی جدی را درباره پیامدهای آن مطرح می‌کند.

آیا حضور آزادانه و گسترده سرمایه‌گذاران در ناوگان هوایی، به ارتقای کیفیت خدمات و توسعه صنعت منجر می‌شود یا برعکس، زمینه‌ساز کاهش سطح خدمات، تشدید رقابت ناسالم و افزایش تخلفات در این بخش خواهد شد؟

این نگرانی تنها محدود به کارشناسان صنعت نیست؛ نمایندگان مجلس نیز اخیراً با انتقاد از افزایش تعداد ایرلاین‌ها، این روند را یکی از نقاط ضعف ساختاری ناوگان هوایی کشور دانسته‌اند. به اعتقاد آنان، افزایش شرکت‌های هواپیمایی بدون تناسب با ظرفیت واقعی ناوگان و زیرساخت‌ها، نه‌تنها به بهبود وضعیت حمل‌ونقل هوایی کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند به تضعیف نظارت، کاهش ایمنی و افت کیفیت خدمات منجر شود.

ادعای زیان‌دهی در برابر هجوم متقاضیان تأسیس ایرلاین

یکی از محورهای مورد پرسش مجلس، سهولت دریافت مجوز و تأسیس شرکت هواپیمایی توسط افراد و گروه‌هایی با پیشینه‌های شغلی متفاوت است. این در حالی است که خود ایرلاین‌ها بارها بر زیان‌دهی مزمن صنعت هوانوردی به دلیل هزینه‌های سنگین نگهداری ناوگان، تأمین قطعات، سوخت و نیروی انسانی تأکید کرده‌اند.

با وجود این ادعاها، آمارها نشان می‌دهد صدور مجوز تأسیس ایرلاین نه تنها متوقف نشده، بلکه با افزایش قابل توجهی همراه بوده و درخواست برای راه‌اندازی ایرلاین‌های محلی و بومی نیز رو به رشد است. مقامات وزارت راه و شهرسازی نیز معتقدند اگر صنعت هوانوردی زیان‌ده بود، حجم درخواست‌ها برای تأسیس ایرلاین جدید تا این اندازه افزایش نمی‌یافت.

۷۰ هواپیمای فعال برای کشوری با نیاز ۵۰۰ فروند

آیین‌نامه جدید تأسیس شرکت‌های هواپیمایی، مسیر فعالیت موازی سرمایه‌گذاران در چند ایرلاین را هموار کرده است. در چنین فضایی، انگیزه واقعی سرمایه‌گذاران برای ورود گسترده به صنعت هوایی بیش از پیش مطرح می‌شود.

• برخی کارشناسان معتقدند وجود رانت‌های پنهان، تسهیلات بانکی ویژه و وام‌های مرتبط با خرید هواپیما، جذابیت تأسیس ایرلاین را افزایش داده است.
• رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، دریافت تسهیلات خرید هواپیما را در مواردی حتی جذاب‌تر از اداره و استمرار فعالیت یک ایرلاین دانسته است.

محمدرضا رضایی کوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس، با ترسیم تصویری نگران‌کننده از وضعیت ناوگان هوایی کشور تأکید می‌کند: «ایران برای پاسخ‌گویی به نیاز واقعی حمل‌ونقل هوایی، به حدود ۵۰۰ فروند هواپیما نیاز دارد، در حالی که در حال حاضر تنها حدود ۷۰ فروند هواپیمای فعال در چرخه پروازی کشور وجود دارد.» این فاصله عمیق میان نیاز و توان عملیاتی، نشان می‌دهد که افزایش تعداد ایرلاین‌ها بدون تقویت واقعی ناوگان، عملاً مشکلی را حل نمی‌کند.

انتقاد مجلس از سوءاستفاده از مجوزهای پروازی

رئیس کمیسیون عمران مجلس از روند فعلی صدور مجوزها انتقاد کرده و می‌گوید سرمایه‌گذارانی از مشاغل نامرتبط با صنعت هوانوردی، به راحتی وارد فرآیند تأسیس شرکت هواپیمایی می‌شوند. به گفته او، برخی از این سرمایه‌گذاران با هدف بهره‌مندی از تسهیلات بانکی مناسب برای خرید هواپیما وارد این حوزه شده و پس از دریافت وام و مجوزهای لازم، شرکت هواپیمایی تأسیس‌شده را به فروش می‌رسانند.

این وضعیت نشان می‌دهد که انگیزه اصلی، توسعه حمل‌ونقل هوایی یا ارتقای کیفیت خدمات نیست، بلکه استفاده از امتیازات مالی و اعتباری این بخش است. اگرچه کارشناسان صنعت هوانوردی بارها نسبت به تعداد بالای ایرلاین‌ها در کشور هشدار داده‌اند، ورود جدی مجلس به این موضوع و تلاش برای ساماندهی روند تأسیس شرکت‌های هواپیمایی می‌تواند به اصلاح ساختار این صنعت و ارتقای سطح خدمات و امنیت پروازها کمک کند.

یک پرسش اساسی همچنان بی‌پاسخ مانده است: آیا راه‌اندازی ایرلاین‌های بومی و محلی و افزایش کمّی تعداد شرکت‌های هواپیمایی، تاکنون دستاورد ملموسی برای ناوگان هوایی کشور به همراه داشته است؟ در کشورهای پیشرفته مانند ایالات متحده آمریکا، تعداد شرکت‌های هواپیمایی بزرگ و اصلی معمولاً به دو یا سه شرکت محدود می‌شود؛ در حالی که در ایران حدود ۳۵ شرکت هواپیمایی فعال یا دارای مجوز وجود دارد، بدون آنکه تناسب روشنی میان این تعداد و توان ناوگان مشاهده شود.

مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی، نیز با انتقاد از سیاست‌های گذشته سازمان هواپیمایی کشوری، به‌ویژه امکان تأسیس ایرلاین با تنها یک تا سه فروند هواپیما، تصریح می‌کند که چنین رویکردی از اساس سیاست درستی نیست. او یادآور می‌شود که این سیاست‌ها در دوره‌های پیشین مدیریت سازمان هواپیمایی دنبال می‌شد و حتی طرح‌هایی مانند «هر استان یک ایرلاین» نیز در مقاطعی مطرح و پیگیری شده بود.

به گفته اسعدی سامانی، تدوین آیین‌نامه‌های جدید در سازمان هواپیمایی کشوری، اگر با نگاه کارشناسی و واقع‌بینانه اجرا شود، می‌تواند به ساماندهی مؤثرتر فرآیند تشکیل ایرلاین‌ها منجر شود و از گسترش بی‌ضابطه شرکت‌های هواپیمایی کوچک و کم‌توان جلوگیری کند.