ناترازی گاز در ایران؛ از ویلاهای لوکس تا اصلاح تعرفه‌ها و قطع گاز متخلفان

ریشه‌های ناترازی گاز در ایران

کشور در حال حاضر با ناترازی انرژی حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب مواجه است که ۷۲ تا ۷۳ درصد سبد انرژی آن به گاز وابسته است. این ساختار تقریباً در هیچ کجای دنیا مشابه ندارد و باعث شده است که بخش‌های حیاتی مانند برق، صنعت و حتی بخش خانگی، کاملاً به گاز متکی باشند. این وابستگی شدید، که متخصصان آن را «وابستگی سیاه» می‌نامند، ریسک سیستم را به‌شدت افزایش می‌دهد و پایداری شبکه را به خطر می‌اندازد.

مصرف بی‌رویه و سوءاستفاده از یارانه

شواهد نشان می‌دهد که علیرغم هشدارها، برخی ویلاهای لوکس، هتل‌ها و استخرهای روباز از یارانه گاز سوءاستفاده می‌کنند. این در حالی است که ۷۰ درصد گاز تولیدی کشور در زمستان در بخش خانگی مصرف می‌شود. طبق آمار شرکت ملی گاز ایران، از نزدیک به ۳۰ میلیون مصرف‌کننده خانگی:

• ۶۴ درصد مشترکان، الگوی مصرف متعارف دارند و تنها ۳۵ درصد از گاز خانگی را مصرف می‌کنند.
• ۳۵ درصد مشترکان (۱۰ میلیون نفر) پرمصرف هستند و ۶۰ درصد گاز خانگی را مصرف می‌کنند.
• مشترکان بسیار پرمصرف (پله‌های ۱۱ و ۱۲) که اغلب صاحبان ویلاها و منازل بزرگ با مصارفی نظیر گرم کردن استخر و جکوزی هستند، بخش کوچکی از مشترکان را تشکیل می‌دهند اما مصرفی غیرمتعارف دارند.

مصرف‌کنندگان خانگی در ۱۲ پله و ۵ اقلیم تقسیم شده‌اند؛ ۳ پله اول کم‌مصرف، پله‌های ۴ تا ۱۰ پرمصرف و پله‌های ۱۱ و ۱۲ بسیار پرمصرف محسوب می‌شوند.

سیاست‌های جدید برای مدیریت مصرف

افزایش تعرفه برای پرمصرف‌ها

بر اساس قانون بودجه سال ۱۴۰۲، تعرفه گاز برای مشترکان پرمصرف افزایش یافته است:

• پلکان‌های ۴، ۵ و ۶: ۳۰ درصد افزایش نسبت به سال قبل.
• پلکان‌های ۷، ۸، ۹ و ۱۰: ۵۰ درصد افزایش.
• پلکان‌های ۱۱ و ۱۲ (بسیار پرمصرف): ۵ تا ۶ هزار تومان به ازای هر مترمکعب.

این افزایش تعرفه به‌صورت پلکانی محاسبه می‌شود تا انگیزه برای کاهش مصرف ایجاد شود. با این حال، قبوض ویلاهای لوکس با وجود هزینه‌های میلیونی دریافتی از مشتریان، همچنان روند افزایشی مصرف را نشان می‌داد که منجر به تشدید نظارت‌ها شد.

پایش و قطع گاز اماکن متخلف

شرکت ملی گاز پایش اماکن با مصرف بیش از اندازه، از جمله مکان‌های عمومی، استخرها و ویلاهای بدون سکنه را در دستور کار قرار داده است. در استان‌های مازندران، البرز، گیلان و تهران، هزاران ویلا و شهرک ویلایی مورد پایش قرار گرفته و گاز هزاران مشترک قطع شده و به بقیه اخطار قطع داده شده است.

مصوبه هیئت وزیران برای دستگاه‌های دولتی

مصوبه مهم هیئت وزیران، دستگاه‌های دولتی را ملزم کرده است که:

• گاز مصرفی خود را با نرخ پله سوم پرداخت کنند.
• مصرف گاز خود را حداقل ۲۰ درصد نسبت به سال ۱۴۰۱ کاهش دهند.
• در صورت عدم کاهش، مازاد مصرف با تعرفه پله چهارم محاسبه خواهد شد.

مدیریت مصرف در اقامتگاه‌های غیردائم

برای اقامتگاه‌ها و سکونتگاه‌های غیردائم، به‌ویژه در مناطق شمالی که مصرف گاز حتی در غیاب ساکنان ادامه دارد، مصرف در پله سوم محاسبه می‌شود تا از مصرف غیرمتعارف جلوگیری شود.

اصلاح ساختار تعرفه‌ها و الگوی اقلیمی

در راستای مدیریت ناترازی و رعایت عدالت در توزیع انرژی، اصلاحات اساسی در ساختار تعرفه‌ها و الگوی اقلیمی صورت گرفته است:

• کاهش پله‌های تعرفه: ساختار ۱۲ پله‌ای تعرفه گاز به ۴ پله کاهش یافت تا با استانداردهای جهانی و سایر حامل‌های انرژی همسو شود.
• الگوی اقلیمی واقع‌بینانه: تقسیم‌بندی کشور از ۵ اقلیم کلی به بیش از ۱۳۰۰ اقلیم مصرفی تبدیل شده است. این الگو بر اساس متوسط مصرف تجمیعی ۵ سال گذشته هر منطقه تعریف شده تا واقع‌بینانه‌تر و عادلانه‌تر باشد.

ممنوعیت استفاده از وسایل گرمایشی فضای باز

استفاده از هرگونه وسیله گرمایشی در فضای باز برای تمامی مشترکان کسب‌وکار، خدماتی، تجاری، آموزشی، اداری، تفریحی و ورزشی در دوره سرد سال ممنوع است. در بازدیدهای نظارتی، گاز ۷۶۱ واحد تجاری که از گرماتابش‌ها و میز آتش در فضای باز استفاده می‌کردند، قطع شده است.

در صورت مشاهده تخلف، علاوه بر قطع یک هفته‌ای گاز، صورت‌حساب با بالاترین تعرفه خانگی، هزینه‌های قطع و وصل و اخذ تعهد عدم استفاده مجدد اعمال خواهد شد.

اهمیت همکاری و بهینه‌سازی مصرف

مسئولان تاکید دارند که پایداری شبکه گاز در روزهای سرد، به اصلاح الگوی مصرف و همکاری جدی مردم و دستگاه‌ها وابسته است. با توجه به سهم بیش از ۷۰ درصدی گاز در سبد انرژی کشور، مدیریت ناترازی و حفظ پایداری شبکه، به یکی از اولویت‌های حیاتی وزارت نفت تبدیل شده است. مصرف ۶۹۰ میلیون مترمکعب گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع در یک روز، معادل نزدیک به ۸۰ درصد گاز تحویلی به خطوط انتقال کشور است که نشان‌دهنده حجم بالای مصرف است.

کارگروه مهمی با محوریت وزارت کشور و با حضور بازیگران حوزه انرژی تشکیل شده و کارگروه‌های استانی نیز فعال شده‌اند تا مباحث بهینه‌سازی مصرف به‌صورت فرابخشی دنبال شود.