زنان سرپرست خانوار در ایران؛ ۵ میلیون نفر بدون حمایت سازمانی

در جامعه ایران، میلیون‌ها زن سرپرستی خانواده خود را بر عهده دارند و با چالش‌های متعددی دست و پنجه نرم می‌کنند. این گزارش به بررسی وضعیت این قشر آسیب‌پذیر، مشکلات پیش روی آن‌ها و سیاست‌های حمایتی موجود می‌پردازد.

ابعاد گسترده یک معضل اجتماعی

بر اساس آمارهای اخیر، در حال حاضر حدود ۶.۵ میلیون زن سرپرست خانوار در کشور وجود دارد. از این تعداد، تنها بیش از ۲۸۴ هزار نفر تحت پوشش سازمان بهزیستی و حدود ۱.۱ میلیون نفر تحت پوشش کمیته امداد هستند. این بدان معناست که نزدیک به ۵ میلیون زن سرپرست خانوار از حمایت هیچ سازمان رسمی برخوردار نیستند.

زنان سرپرست خانوار به دلایل گوناگونی از جمله فوت همسر، طلاق، متارکه، از کارافتادگی یا مفقودالاثر شدن همسر، مسئولیت اداره خانواده را بر عهده گرفته‌اند. آمارها نشان می‌دهد سالانه حدود ۶۰ هزار زن در ایران بی‌سرپرست می‌شوند. عمده‌ترین مشکلات این زنان شامل موارد زیر است:

• مشکلات اقتصادی: فقر، عدم اشتغال مناسب یا عدم دسترسی به منابع مالی.
• ناآگاهی: عدم آگاهی کافی برای اداره امور اقتصادی خانواده.
• نگرش‌های منفی اجتماعی: نگاه‌های تبعیض‌آمیز جامعه نسبت به زنان سرپرست خانوار.
• نگرانی از آینده فرزندان: دغدغه‌های مربوط به آینده و رفاه فرزندان.

چالش‌های چندوجهی زنان سرپرست خانوار

مسائل و مشکلات زنان سرپرست خانوار را می‌توان در چهار دسته اصلی طبقه‌بندی کرد:

• مشکلات مادی و اقتصادی: شامل فقر، بیکاری یا اشتغال نامناسب و عدم دسترسی به پس‌انداز.
• مشکلات فرهنگی و اجتماعی: مانند انزوای اجتماعی، فقدان امنیت اجتماعی و دسترسی محدود به منابع فرهنگی و شبکه‌های ارتباطی.
• مشکلات روحی و روانی: از جمله فقدان اعتماد به نفس، افسردگی، ناامیدی و استرس مزمن.
• مشکلات آموزشی و مهارتی: به دلیل عدم آموزش کافی، نبود آمادگی برای اداره زندگی و عدم دسترسی به آموزش‌های مهارتی مناسب.

فقر ۶۰ درصدی و تبعات اجتماعی

سوده نجفی، رئیس کمیته سلامت شورای شهر تهران، آماری نگران‌کننده از وضعیت زنان سرپرست خانوار ارائه کرده است. به گفته وی، نرخ زنان خانوار در کشور ۳.۵ میلیون نفر برآورد شده و در شهر تهران ۲۰۰ هزار زن سرپرست خانوار زندگی می‌کنند که ۶۰ درصد آن‌ها در فقر به سر می‌برند و ۴۰ درصد فاقد بیمه هستند.

این وضعیت، بسیاری از زنان سرپرست خانوار را به سمت مشاغل کاذب مانند دست‌فروشی سوق می‌دهد. مطالعات همچنین نرخ بالای اضطراب و افسردگی را در میان این قشر نشان می‌دهد. اکثریت این زنان در بافت‌های فرسوده و مناطق کم‌برخوردار زندگی می‌کنند و به دلیل برچسب‌های اجتماعی، کمتر در جامعه ظاهر می‌شوند. مسئولین شهری بر لزوم توانمندسازی این زنان از طریق ایجاد شغل، کارگاه‌های اشتغال‌زایی، حمایت از مشاغل خرد، مشاوره‌های روانشناسی و خدمات نگهداری کودک تاکید دارند.

«قربانیان خاموش» جامعه

دکتر جعفر عبدالملکی، جامعه‌شناس، زنان بی‌سرپرست را «قربانیان خاموش» جامعه می‌نامد. او معتقد است نیازهای اصلی این قشر در زمینه‌های تحصیلی، عاطفی، شغلی و حرفه‌ای به فراموشی سپرده شده است. ایران یکی از بالاترین آمارهای زنان سرپرست خانوار را در میان کشورهای جهان دارد، اما برنامه‌ریزی جامع و کافی برای این قشر مهم صورت نگرفته است. عبدالملکی همچنین ادعا می‌کند که ۷۰ درصد افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی زیر خط فقر زندگی می‌کنند و شکاف دستمزد جنسیتی در این قشر به ۴۰ درصد می‌رسد.

این آمارها نشان‌دهنده یک مسئله اجتماعی عمیق است که نیازمند حمایت دولت، اصلاح قوانین، اشتغال‌زایی توام با مهارت، توجه به زنان روستایی و عشایر و ممانعت از «زنانه شدن فقر» است.

مستمری‌هایی که کفاف زندگی نمی‌دهند

دکتر فاطمه موسوی، جامعه‌شناس، به ناکافی بودن مستمری‌های پرداختی اشاره می‌کند. طبق گفته وی، ۱.۱ میلیون زن سرپرست خانوار تحت پوشش کمیته امداد و ۳۰۰ هزار نفر از سازمان بهزیستی مستمری دریافت می‌کنند. بر اساس قانون بهزیستی، مستمری سه سال و شش ماهه برای زنان سرپرست خانوار در سال ۱۴۰۴ برای یک خانواده پنج‌نفره، ماهانه ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان است که به گفته موسوی، حتی هزینه نان خانواده را نیز تامین نمی‌کند.

موسوی عدم موفقیت سیاست‌های حمایتی را به دو دلیل اصلی می‌داند: اول اینکه رویکرد سنتی تشویق به ازدواج مجدد برای همه زنان سرپرست خانوار مناسب نیست، چرا که تنها ۲۶ درصد از زنان مطلقه یا بیوه زیر ۴۵ سال شانس ازدواج مجدد دارند. دوم، بسیاری از این زنان به دلیل سن یا داشتن فرزند، شانس کمی برای ازدواج مجدد دارند.

تلاش‌های سازمان بهزیستی

در مقابل، سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، مدعی است که این سازمان تلاش‌های گسترده‌ای برای حمایت از زنان سرپرست خانوار انجام داده است. او می‌گوید تمامی متقاضیان بدون صف انتظار تحت پوشش قرار گرفته و خدمات بیمه‌ای، معیشتی و توانمندسازی دریافت می‌کنند. حسینی به بیمه شدن تمام زنان سرپرست خانوار روستایی و عشایری در سال گذشته و آغاز این طرح در شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر در سال جاری اشاره کرد که تاکنون ۱۱ هزار زن به صورت رایگان بیمه شده‌اند.

وی همچنین از پرداخت میانگین سه میلیون تومان کمک‌هزینه درمانی و افزایش کمک‌هزینه آماده‌سازی شغلی از ۵ میلیون به ۱۰ میلیون تومان خبر داد. علاوه بر این، سرمایه کار بلاعوض برای زنان سرپرست خانوار از ۱۵ میلیون به ۳۰ میلیون تومان افزایش یافته است تا به آن‌ها در یافتن شغل پایدار و جلوگیری از بدهکاری کمک کند.