گزارش شرکت بریتانیایی: ایران و نهادهای دولتی از رمزارزها برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌کنند

جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه از طریق بانک مرکزی و نهادهای امنیتی، به شکلی نظام‌مند از رمزارزها برای کاهش فشار تحریم‌های مالی استفاده کرده است. این رویکرد همزمان با تشدید بحران اقتصادی و سقوط ارزش ریال شتاب گرفته و راهی برای دسترسی به منابع دلاری خارج از شبکه بانکی بین‌المللی فراهم آورده است.

تحلیل تراکنش‌های بلاک‌چین که توسط شرکت بریتانیایی «الیپتیک» انجام شده، نشان می‌دهد که ایران در سال‌های اخیر از رمزارزها به عنوان ابزاری استراتژیک برای مقابله با تحریم‌ها بهره برده است. بر اساس یافته‌های این شرکت، بانک مرکزی ایران در مقطعی دست‌کم حدود ۵۰۰ میلیون دلار «استیبل‌کوین» دلاری خریداری کرده است.

استیبل‌کوین‌ها رمزارزهایی هستند که ارزش آن‌ها به ارزهای واقعی مانند دلار آمریکا متصل است و برخلاف بیت‌کوین، نوسانات شدید ندارند. «تتر» (USDT) مهم‌ترین نمونه این رمزارزهاست که عملاً نقش دلار دیجیتال را ایفا می‌کند. این اقدام به بانک مرکزی ایران امکان داده است تا بدون استفاده از شبکه بانکی بین‌المللی، که به دلیل تحریم‌ها مسدود است، به منابع دلاری دسترسی پیدا کند و آن‌ها را در داخل کشور یا برای پرداخت‌های خارجی به‌کار بگیرد.

چرا بانک مرکزی به سراغ استیبل‌کوین‌ها رفت؟

در سال‌های اخیر، ریال ایران با سقوط مداوم ارزش و نرخ تورم بالا مواجه بوده است. در چنین شرایطی، دولت‌ها معمولاً از ذخایر ارزی برای کنترل بازار استفاده می‌کنند، اما تحریم‌ها دسترسی ایران به ذخایر دلاری را به‌شدت محدود کرده است. تحلیل الیپتیک نشان می‌دهد که استفاده بانک مرکزی از استیبل‌کوین‌ها می‌تواند جایگزینی دیجیتال برای ذخایر ارزی سنتی باشد؛ ذخایری که امکان جابه‌جایی سریع، خارج از سیستم بانکی و با ریسک کمتر توقیف را فراهم می‌کنند.

بخشی از این استیبل‌کوین‌ها ابتدا وارد صرافی‌های رمزارزی داخل ایران شده‌اند. این مسیر می‌تواند برای تزریق غیرمستقیم دلار به بازار داخلی و کنترل نوسانات ارزی مورد استفاده قرار گرفته باشد.

نقش سپاه پاسداران در اقتصاد رمزارزی

تام رابینسون، مدیر تحقیقات شرکت الیپتیک، تایید کرده است که فعالیت‌های رمزارزی ایران تنها به بانک مرکزی محدود نمی‌شود. این شرکت در حال رصد چندین کیف‌پول رمزارزی مرتبط با نهادهای وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.

سپاه پاسداران که یکی از بازیگران اصلی اقتصاد ایران است و در فهرست تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا قرار دارد، پیش‌تر نیز به استفاده از شبکه‌های مالی غیررسمی برای دور زدن تحریم‌ها متهم شده بود. اکنون، داده‌های بلاک‌چین نشان می‌دهد که رمزارزها یکی از ابزارهای جدید این شبکه مالی شده‌اند.

آقای رابینسون اشاره می‌کند که پس از آغاز اعتراضات اخیر در ایران، افزایش یا جهش غیرعادی در فعالیت رمزارزی مرتبط با نهادهای حکومتی و امنیتی مشاهده نشده است. این امر می‌تواند نشان‌دهنده احتیاط شدید این نهادها در دوره‌های حساس سیاسی باشد تا از جلب توجه نهادهای بین‌المللی جلوگیری کنند.

در روزهای اخیر، گزارش‌هایی در شبکه‌های اجتماعی به نقل از کانال ۱۴ اسرائیل منتشر شده که ادعا می‌کند نهادهای امنیتی ایران میلیون‌ها دلار رمزارز را به دبی منتقل کرده‌اند. این خبر از سوی منابع دیگر تأیید نشده است.

آیا رمزارزها تحریم‌ها را بی‌اثر کرده‌اند؟

برخلاف تصور رایج که رمزارزها را ابزاری «تحریم‌ناپذیر» می‌داند، تام رابینسون معتقد است تحریم‌ها در این حوزه همچنان می‌توانند موثر باشند. او می‌گوید: «مشکل اصلی نه نبود ابزار قانونی بلکه شناسایی دقیق این است ‌که کدام کیف‌پول‌ها در اختیار نهادهای تحریم‌شده هستند.»

به گفته وی، اگر نهادهای امنیتی و قضایی بتوانند این اطلاعات را شناسایی و به‌طور موثر با صرافی‌ها و شرکت‌های صادرکننده رمزارز به اشتراک بگذارند، امکان مسدودسازی کیف‌پول‌ها و توقف جریان مالی وجود دارد. به بیان دیگر، رمزارزها لزوماً تحریم‌ها را بی‌اثر نکرده‌اند، بلکه خلاء اطلاعاتی و ضعف هماهنگی بین‌المللی، کارایی تحریم‌ها را کاهش داده است.

تصویر دوگانه از رمزارزها در ایران

در کنار فعالیت‌های دولتی و امنیتی، داده‌های شرکت آمریکایی «چینالیسیس» (Chainalysis) نشان می‌دهد که شهروندان عادی نیز به‌طور گسترده از رمزارزها استفاده می‌کنند. در دوره‌های افزایش تنش سیاسی یا افت شدید ارزش ریال، بسیاری از ایرانیان دارایی‌های خود را از صرافی‌های داخلی خارج کرده و به بیت‌کوین یا کیف‌پول‌های شخصی منتقل می‌کنند.

این رفتار نشان‌دهنده بی‌اعتمادی عمیق به نظام پولی داخلی و تلاش برای حفظ ارزش دارایی‌ها در شرایط بی‌ثباتی است.

نقل و انتقال رمزارزها چگونه شناسایی می‌شود؟

برخلاف تصور رایج که رمزارزها را کاملاً ناشناس می‌داند، روش‌های مورد استفاده برای ردیابی این نقل و انتقالات به سرعت رو به گسترش است. شرکت الیپتیک در این گزارش از داده‌های عمومی «بلاک‌چین» برای ردیابی فعالیت‌های مالی استفاده می‌کند.

بلاک‌چین را می‌توان به زبان ساده دفتر حساب دیجیتالی بسیار بزرگی تصور کرد که تمام نقل‌وانتقالات رمزارزی در آن ثبت می‌شود و همه می‌توانند آن را ببینند. هر تراکنش شامل اطلاعاتی مانند زمان انتقال، مقدار پول و آدرس فرستنده و گیرنده است و پس از ثبت، دیگر قابل حذف یا تغییر نیست.

الیپتیک با بررسی این بلاک‌چین، به دنبال الگوهای تکرارشونده در رفتار مالی می‌گردد. برای مثال، اگر چندین کیف‌پول همیشه با هم پول جابه‌جا کنند، در زمان‌های مشابه فعال شوند یا از مسیرهای مشخصی عبور کنند، می‌توان نتیجه گرفت که احتمالاً تحت کنترل یک نهاد یا گروه واحد هستند. این روش که به آن «خوشه‌بندی کیف‌پول‌ها» گفته می‌شود، کمک می‌کند تا مجموعه‌ای از آدرس‌ها به یک نهاد یا بازیگر مشخص نسبت داده شود.

در گام بعد، این الگوهای بلاک‌چینی با اطلاعات بیرون از بلاک‌چین مقایسه می‌شود؛ از جمله داده‌های صرافی‌های شناخته‌شده، اسناد افشاشده، پرونده‌های قضایی و فهرست‌های تحریمی. با کنار هم گذاشتن این اطلاعات، شرکت‌هایی مانند الیپتیک می‌توانند با دقت بالا تشخیص دهند که برخی کیف‌پول‌ها به نهادهایی مانند بانک مرکزی ایران یا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مرتبط هستند، حتی اگر این نهادها تلاش کنند با استفاده از واسطه‌ها یا مسیرهای پیچیده، رد پای خود را پنهان کنند.

این تحقیقات با استفاده از الگوریتم‌های خاص یادگیری ماشین (هوش مصنوعی) انجام می‌شود و رو به گسترش است. به این ترتیب، شفافیت بلاک‌چین امکان ردیابی جریان پول را فراهم می‌کند؛ موضوعی که به گفته کارشناسان این حوزه، در صورت همکاری دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی، می‌تواند به شناسایی و محدود کردن فعالیت‌های مالی نهادهای تحریم‌شده منجر شود.