خبر کامل
حذف ارز ترجیحی و کالابرگ: شوک درمانی و ضربه‌گیر اجتماعی در اقتصاد ایران
تصمیمات اقتصادی دولت: حذف ارز ترجیحی و کالابرگ؛ فرصت‌ها و چالش‌ها
در هفته‌های اخیر، دولت جمهوری اسلامی ایران دو تصمیم اقتصادی مهم را به طور همزمان در دستور کار قرار داده است: از یک سو، حذف ارز ترجیحی و حرکت به سمت نظام تک‌نرخی ارز، و از سوی دیگر، اجرای مرحله آزمایشی طرح کالابرگ با تخصیص اعتبار خرید یک میلیون تومانی (غیرنقدی) به ازای هر عضو خانوار. این دو اقدام، که یکی ماهیت اصلاحی و دیگری حمایتی دارد، پرسش‌های کلیدی را در مورد آینده اقتصاد کشور مطرح کرده است: آیا اجرای همزمان این «شوک درمانی» قیمتی و ارائه یک «ضربه‌گیر اجتماعی کنترل‌شده» می‌تواند به بهبود شرایط اقتصادی منجر شود، یا خطرات جدیدی در تورم و نظام توزیع کالاها ایجاد خواهد کرد؟
به نظر می‌رسد این همراهی اجتناب‌ناپذیر است؛ زیرا آزادسازی قیمت‌ها بدون وجود مکانیزم جبرانی، فشار غیرقابل تحملی را بر عموم مردم، به‌ویژه گروه‌های کم‌درآمد، وارد می‌کند. طراحی غیرنقدی کمک‌ها نیز می‌تواند از افزایش بی‌قیدوشرط نقدینگی جلوگیری کند. با این حال، نگرانی اصلی آن است که افزایش ناگهانی هزینه‌های واردات و تولید، همراه با هدایت اجباری تقاضا به شبکه‌ای خاص از کالاها، چالش‌های تازه‌ای در کارایی توزیع، کیفیت کالاها و نظارت بر بازار ایجاد کند.
آثار مثبت حذف ارز ترجیحی
کامران ندری، کارشناس اقتصادی، در خصوص حذف ارز ترجیحی اظهار داشت: «حذف ارز ترجیحی، در صورت اجرای موفق و منتهی شدن به تک‌نرخی شدن ارز، می‌تواند آثار مثبت قابل توجهی بر کاهش رانت، فساد و ناکارآمدی در زنجیره تامین کالاهای اساسی داشته باشد.»
شکاف گسترده نرخ ارز ترجیحی و آزاد، معادل سود کلان و بادآورده واردکنندگان بود.
ندری افزود: «نظام ارز ترجیحی انگیزه‌ای برای واردکنندگان ایجاد می‌کرد تا در گزارش‌های خود، میزان واردات را بیشتر از واقع اعلام کنند یا کیفیت کالاهای وارداتی را بالاتر جلوه دهند و بتوانند ارز ترجیحی بیشتری با قیمت بسیار پایین‌تر دریافت کنند.»
او بیان کرد: «با توجه به شکاف گسترده بین نرخ ارز ترجیحی و نرخ ارز در بازار آزاد که در مراحلی به حدود ۱۴۷ هزار تومان رسید، این تفاوت معادل سودی کلان و بادآورده برای واردکنندگان بود، بدون آنکه فعالیت مولد اقتصادی خاصی انجام دهند.»
ناکارآمدی و رانت در نظام ارز ترجیحی
این کارشناس اقتصادی ادامه داد: «این سیاست از دو جنبه ناکارآمد بود؛ نخست، منابع ارزی کمیاب کشور که تحت تاثیر تحریم‌ها با محدودیت مواجه است، به‌صورت بهینه تخصیص نمی‌یافت و برای واردات همان مقدار کالا، ارز بیشتری مصرف می‌شد. دوم، رانتی نامشروع بود که به واردکنندگان ابتدای زنجیره می‌رسید.»
کارایی اقتصادی و عدالت اجتماعی: دستاوردهای حذف ارز ترجیحی
ندری تصریح کرد: «حذف ارز ترجیحی، در صورت اجرای صحیح، دو مزیت عمده دارد؛ اول، کارایی و بهینگی بیشتر در استفاده از منابع ارزی که اکنون می‌تواند برای واردات همان کالاها با هزینه ارزی کمتری صورت گیرد. دوم، انتقال مستقیم یارانه به مصرف‌کننده نهایی، به‌ویژه دهک‌های کم‌درآمد، که قبلا به‌صورت غیرمستقیم و از طریق ارز ارزان به واردکننده داده می‌شد. این تغییر، هم می‌تواند به تحقق عدالت اجتماعی کمک کند و هم کارایی اقتصادی را افزایش دهد.»
تاثیر تک‌نرخی سازی ارز بر تورم
ندری در پاسخ به این سوال که حذف ارز ترجیحی به همراه سیاست‌های جبرانی مانند یارانه نقدی هوشمند چه تاثیری بر ثبات بلندمدت اقتصادی و اصلاح ساختار بودجه دارد، گفت: «این سیاست می‌تواند تا حدی به کنترل تورم کمک کند. اما کنترل ریشه‌ای و قطعی تورم منوط به حل مسائل ساختاری عمیق‌تر اقتصاد از جمله مساله تحریم‌ها، انحصارها، ناکارآمدی در سیاست‌گذاری پولی و کسری بودجه است.»
او افزود: «تک‌نرخی سازی ارز به‌تنهایی درمان تمام مشکلات نیست، اما اگر درست اجرا شود، می‌تواند چند درصدی نرخ تورم را نسبت به سناریوی تداوم ارز ترجیحی کاهش دهد.»
چالش‌های هدفمندسازی یارانه‌ها
ندری درباره بهبود توزیع یارانه نقدی اظهار داشت: «برای هدفمندسازی دقیق‌تر یارانه‌ها، دولت نیازمند تقویت بانک اطلاعاتی جامع و به‌روز از درآمد خانوارهاست. متاسفانه زیرساخت فناوری و اطلاعاتی لازم برای این کار، مشابه کشورهای پیشرفته، در ایران به‌طور کامل وجود ندارد.»
او در پایان گفت: «ایجاد چنین سامانه‌ای نیازمند سرمایه‌گذاری، زمان و بهره‌گیری از تجربیات بین‌المللی است. راه‌حل اصلی، دستیابی به یک بانک اطلاعاتی پویا و قابل اعتماد است که به‌طور مستمر به‌روزرسانی شود تا یارانه به‌صورت عادلانه‌تری توزیع شود.»
سه مؤلفه اساسی برای موفقیت
در مجموع می‌توان گفت، میزان موفقیت سیاست حذف ارز ترجیحی، همزمان با توزیع کالابرگ، در گروی مدیریت دقیق سه مؤلفه اساسی خواهد بود:
- توانایی هدفمندسازی واقعی یارانه‌ها
- کنترل تورم از طریق ابزارهای پولی و تنظیمی همراه با تقویت نظام توزیع کالاهای اساسی
- تداوم روند اصلاحات ساختاری در بودجه و نظام ارزی
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
