جهان در آستانه «ناترازی عمیق آب»: بحرانی فراتر از کمبود

جهان دیگر صرفاً با کمبود آب یا تنش آبی روبه‌رو نیست، بلکه وارد مرحله‌ای شده که کارشناسان از آن با عنوان «ناترازی عمیق جهانی منابع آب» یاد می‌کنند. این وضعیت به معنای برداشت مداوم از آب‌های سطحی و زیرزمینی بیش از ظرفیت طبیعی تجدید آن‌هاست که خسارتی «جبران‌ناپذیر» به چرخه آب زمین وارد کرده است.

بر اساس گزارش جدید سازمان ملل متحد، عواملی چون جنگل‌زدایی گسترده، آلودگی منابع آبی، تخریب خاک، مصرف بی‌رویه آب در کشاورزی و صنعت، و افت مزمن سفره‌های آب زیرزمینی، همگی با گرمایش جهانی تشدید شده و به این ناترازی دامن زده‌اند.

چرا «بحران آب» واژه دقیقی نیست؟

نویسندگان گزارش تأکید می‌کنند که اصطلاحاتی مانند بحران آب یا تنش آبی دیگر بیانگر واقعیت امروز نیستند. بحران معمولاً موقتی و قابل مدیریت است، اما ناترازی عمیق منابع آب به معنای از بین رفتن سرمایه‌های طبیعی مرتبط با آب است؛ سرمایه‌هایی که یا هرگز بازنمی‌گردند یا احیای آن‌ها هزینه‌ای بسیار سنگین دارد.

کاوه مدنی، نویسنده اصلی گزارش و مدیر اندیشکده آب سازمان ملل، می‌گوید: «همه کشورها دچار ناترازی عمیق آبی نیستند، اما تعداد کافی از حوضه‌های آبریز حیاتی از این آستانه عبور کرده‌اند؛ و همین برای تغییر چشم‌انداز ریسک جهانی کافی است.»

ناترازی آب چگونه خود را نشان می‌دهد؟

برخلاف تصور رایج، ناترازی منابع آب فقط مختص مناطق خشک نیست. حتی کشورها یا مناطقی که هر سال با سیلاب مواجه‌اند، اگر بیش از درآمد طبیعی آب خود مصرف کنند، در مسیر ناپایداری قرار می‌گیرند.

در این وضعیت، نشانه‌های کلیدی زیر قابل مشاهده است:

• برداشت بیش از حد: برداشت از آب‌های زیرزمینی بیش از نرخ تغذیه طبیعی آن‌ها صورت می‌گیرد.
• تخریب تالاب‌ها: تالاب‌ها توان احیای طبیعی خود را از دست می‌دهند.
• خشک شدن رودخانه‌ها: رودخانه‌ها در بخشی از سال به دریا نمی‌رسند.

این گزارش تأکید می‌کند که پیامدهای چنین وضعیتی محدود به یک منطقه نمی‌ماند و از طریق تجارت جهانی، مهاجرت، بازار غذا و حتی تنش‌های ژئوپلیتیکی گسترش می‌یابد.

آمارهای نگران‌کننده از وضعیت آب جهان

گزارش سازمان ملل با استناد به داده‌های جهانی، تصویری تکان‌دهنده ارائه می‌دهد:

• دریاچه‌ها: ۵۰ درصد از دریاچه‌های بزرگ جهان از اوایل دهه ۱۹۹۰ حجم آب خود را از دست داده‌اند و ۲۵ درصد جمعیت جهان مستقیماً به این دریاچه‌ها وابسته‌اند.
• رودخانه‌ها: ده‌ها رودخانه بزرگ جهان در بخشی از سال به دریا نمی‌رسند.
• تالاب‌ها: ۴۱۰ میلیون هکتار تالاب طبیعی (تقریباً هم‌اندازه اتحادیه اروپا) در ۵۰ سال گذشته نابود شده است.
• یخچال‌های طبیعی: از دهه ۱۹۷۰، نرخ ذوب یخچال‌های طبیعی ۳۰ درصد افزایش یافته است.
• شور شدن آب: شور شدن آب‌های زیرزمینی به حدود ۱۰۰ میلیون هکتار زمین کشاورزی آسیب زده است.
• سفره‌های آب زیرزمینی: ۷۰ درصد از سفره‌های آب زیرزمینی اصلی جهان در بلندمدت در حال افت هستند.

کشاورزی؛ قلب تپنده ناترازی آبی جهان

بخش کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب شیرین در جهان است. گزارش سازمان ملل تأکید می‌کند که سیستم‌های غذایی جهانی به‌شدت به هم متصل‌اند و هر اختلال آبی در یک منطقه می‌تواند قیمت غذا، امنیت غذایی و ثبات اجتماعی را در مناطق دیگر نیز تحت تأثیر قرار دهد.

کاوه مدنی می‌افزاید: «ناترازی منابع آب دیگر مجموعه‌ای از بحران‌های محلی نیست؛ این یک ریسک مشترک جهانی است.»

بازنگری فوری در دستور کار جهانی آب

گزارش سازمان ملل تصریح می‌کند که سیاست‌های فعلی جهانی آب که عمدتاً بر آب آشامیدنی، بهداشت و بهره‌وری تمرکز دارند، دیگر پاسخ‌گوی عمق مسئله نیستند.

در دستور کار پیشنهادی جدید، موارد زیر باید در اولویت قرار گیرند:

• ناترازی عمیق منابع آب باید رسماً به رسمیت شناخته شود.
• آب به‌عنوان «هم محدودیت و هم فرصت» در سیاست‌های اقلیمی دیده شود.
• حفاظت از تالاب‌ها و سفره‌های زیرزمینی در اولویت قرار گیرد.
• گذار معیشتی جوامع وابسته به مصرف بالای آب حمایت شود.
• کشاورزی و سایر بخش‌های آب‌بر دچار تحول ساختاری شوند.

پیامدهای اجتماعی؛ فشار بر آسیب‌پذیرترین گروه‌ها

در صورت بی‌توجهی، پیامدهای این وضعیت بیش از همه بر دوش کشاورزان، جوامع بومی، ساکنان کم‌درآمد شهری، زنان و جوانان خواهد افتاد.

تشیلیدزی مروالا، معاون دبیرکل سازمان ملل، هشدار می‌دهد: «ناترازی منابع آب در حال تبدیل شدن به محرکی برای شکنندگی اجتماعی، آوارگی و درگیری است.»

آب، مسئله قرن ۲۱

آنچه امروز جهان با آن روبه‌روست، صرفاً کم‌آبی نیست، بلکه ناپایداری ساختاری منابع آب است؛ وضعیتی که اگر به‌موقع و عادلانه مدیریت نشود، می‌تواند به یکی از اصلی‌ترین تهدیدهای صلح، امنیت غذایی و توسعه پایدار در قرن ۲۱ تبدیل شود.