تورم بی‌سابقه حمل‌ونقل: بحران خرید و نگهداری خودرو در ایران

روند تورم در بازار خودرو

با وجود کاهش جزئی تورم ماهانه خرید خودرو از ۱۰.۸ درصد در آذرماه به ۱۰ درصد در دی‌ماه، این افت ناچیز به هیچ وجه نشان‌دهنده کاهش فشار تورمی نیست. سطح افزایش قیمت‌ها همچنان بسیار بالاست و تأثیر خود را بر سبد هزینه خانوار حفظ کرده است.

• تورم نقطه‌به‌نقطه: تورم نقطه‌به‌نقطه خرید وسایل نقلیه با جهشی قابل‌توجه به ۵۹.۴ درصد رسیده است، در حالی که این رقم در آذرماه ۳۸.۳ درصد بود. این نشان‌دهنده افزایش بی‌سابقه قیمت خودرو نسبت به دی‌ماه سال گذشته است.
• تورم سالانه: تورم سالانه این بخش نیز در دی‌ماه به حدود ۳۰ درصد رسیده و مسیر صعودی قیمت‌ها ادامه دارد.

عوامل مؤثر بر جهش تورم خودرو

روند جهشی تورم خرید وسایل نقلیه که از آذرماه آغاز شده و در دی‌ماه نیز تثبیت گردیده، به چند عامل عمده نسبت داده می‌شود:

1. ناآرامی‌ها و رشد نااطمینانی‌ها: آغاز اعتراضات و اوج‌گیری فضای نااطمینانی و ریسک در بازار، یکی از عوامل اصلی افزایش قیمت‌ها بوده است.
2. انتظارات تورمی: افزایش انتظارات تورمی در دی‌ماه، با این باور که قیمت خودرو در آینده افزایش خواهد یافت، به رشد قیمت‌ها دامن زده است.
3. رشد شدید نرخ ارز: بهای دلار در بازار آزاد از ابتدای دی‌ماه با سرعت قابل‌توجهی رو به رشد بوده است؛ به‌طوری‌که از ۱۳۰,۹۰۰ تومان در اول دی‌ماه به ۱۴۲,۱۷۰ تومان در روزهای اخیر رسیده است. این افت ارزش پول ملی، بازار خودرو را متأثر کرده است.

در چنین شرایط تورمی، بازار خودرو با رکود نیز دست و پنجه نرم می‌کند. معاملات خودرویی در ماه‌های اخیر، به‌ویژه در آذر و دی، به شدت کاهش یافته است و فعالان بازار از نبود خریدار، حتی با وجود عرضه، خبر می‌دهند.

کاهش توان نگهداری خودرو و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل عمومی

تورم دی‌ماه در بخش «حمل‌ونقل» نشان می‌دهد که علاوه بر خرید خودرو، سایر بخش‌های مرتبط با حمل‌ونقل نیز با رشد تورم قابل‌توجهی مواجه بوده‌اند. این آمار بیانگر این واقعیت است که خانوارهای دهک‌های پایین نه تنها توانایی خرید خودرو را ندارند، بلکه نگهداری خودرو شامل تعمیرات و لوازم یدکی نیز به تدریج از دسترس آنها خارج می‌شود.

افزایش هزینه‌های نگهداری خودرو

• استفاده از وسایل حمل‌ونقل شخصی: تورم ماهانه این زیرگروه در دی‌ماه به ۴.۹ درصد رسیده است، در حالی که در آذرماه ۲.۴ درصد بود. این افزایش نشان می‌دهد هزینه‌های نگهداری خودرو، از قطعات و تعمیرات گرفته تا خدمات جانبی، با سرعت بیشتری بالا رفته‌اند.
• تورم نقطه‌به‌نقطه: تورم نقطه‌به‌نقطه این بخش ۴۱.۵ درصد و تورم سالانه ۳۲.۵ درصد ثبت شده که عمق هزینه‌های جانبی نگهداری خودرو را نشان می‌دهد.

تأمین لوازم یدکی به یکی از مشکلات اصلی خانوارها تبدیل شده است. بهای لوازم یدکی با رشد قابل‌توجهی همراه بوده و رشد شدید کالای قاچاق در بازار، تأمین لوازم یدکی معتبر را دشوارتر کرده است. مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که رشد بهای لوازم یدکی در دی‌ماه به حدود ۳۰ درصد و در مورد برخی اقلام مانند گیربکس حتی به ۶۰ درصد نیز رسیده است. این بازار نیز مانند بازار خودرو درگیر رکود تورمی است؛ یعنی با وجود افزایش قیمت‌ها، معاملات زیادی انجام نمی‌شود.

وضعیت حمل‌ونقل عمومی

در چنین شرایطی، خانوارها مجبور به استفاده از حمل‌ونقل عمومی هستند، اما وضعیت تورمی در این بخش نیز مطلوب نیست. تورم ماهانه این بخش ۳ درصد ثبت شده که نسبت به ۳.۵ درصد آذرماه کاهش یافته است، اما تورم نقطه‌به‌نقطه بالای ۶۱.۳ درصد نشان می‌دهد سطح قیمت‌ها در این بخش همچنان به شدت بالاست. حمل‌ونقل عمومی بعد از انرژی، دخانیات و کالاهای متفرقه، بیشترین تورم نقطه‌به‌نقطه را در بخش‌های غیرخوراکی تجربه کرده است.

فشار نامتوازن بر دهک‌های درآمدی

جهش تورم خودرو و الگوی مالکیت خودرو در میان دهک‌های درآمدی نشان می‌دهد که فشار این بازار به صورت نامتوازن بر گروه‌های مختلف جامعه توزیع شده است.

• دهک‌های پایین: تنها ۱۳.۱ درصد از خانوارهای دهک اول و ۳۱.۲ درصد از دهک دوم مالک خودرو هستند. افزایش قیمت خودرو نه تنها امید آنها برای مالکیت خودرو را از بین برده، بلکه هزینه‌های نگهداری خودروهای فرسوده موجود را نیز به شدت افزایش داده است. مدت انتظار برای خرید ارزان‌ترین خودروی سواری به ۷۰ ماه رسیده است.
• دهک‌های میانی: در دهک چهارم ۴۷.۱ درصد و در دهک پنجم ۵۵.۷ درصد خانوارها مالک خودرو هستند. افزایش قیمت خودرو و تورم دو رقمی در آذر و دی باعث توقف تقاضای جدید در این دهک‌ها شده و احتمال خروج تدریجی بخشی از آنها از بازار را افزایش داده است.
• دهک‌های بالا: نرخ مالکیت خودرو در دهک نهم ۷۶.۸ درصد و در دهک دهم ۸۲.۸ درصد است. این دهک‌ها توان بیشتری برای جذب شوک‌های قیمتی دارند و خودرو برای آنها علاوه بر کارکرد مصرفی، نقش دارایی را نیز ایفا می‌کند.

در مجموع، تورم اخیر خودرو را نمی‌توان صرفاً افزایش یک شاخص قیمتی دانست. ثبت تورم ماهانه دو رقمی در خرید خودرو، تورم بالای ۴۰ درصدی در هزینه استفاده از خودرو و تورم بیش از ۶۰ درصدی حمل‌ونقل عمومی، علاوه بر بالا بردن سطح قیمت‌ها، مرزهای دسترسی را نیز جابه‌جا کرده است. این وضعیت به تشدید نابرابری رفاهی در جامعه منجر شده و برای دهک‌های پایین به معنای دورتر شدن امکان مالکیت و افزایش هزینه جابه‌جایی، و برای دهک‌های میانی به معنای خروج تدریجی از بازار تقاضای جدید است.