نوری مالکی؛ مدیر بحران عراق در دوران بی‌ثباتی منطقه‌ای و بین‌المللی

بازگشت ترامپ و احتیاط راهبردی عراق

بازگشت احتمالی دونالد ترامپ به قدرت و احیای گفتمان فشار، تهدید و سیاست‌های غیرقابل پیش‌بینی، بسیاری از بازیگران منطقه‌ای از جمله عراق را در وضعیت «احتیاط راهبردی» قرار داده است. این وضعیت، لزوم استفاده از چهره‌های با تجربه، شناخته‌شده و دارای کانال‌های ارتباطی فعال با بازیگران خارجی را افزایش می‌دهد. عراق امروز، برخلاف دهه گذشته، صرفاً میدانی برای رقابت دیگران نیست؛ بغداد در سال‌های اخیر تلاش کرده خود را به عنوان نقطه تلاقی و میانجی میان بازیگران متخاصم معرفی کند.

از میزبانی گفت‌وگوهای ایران و عربستان گرفته تا تعمیق روابط اقتصادی با کشورهای عربی خلیج فارس، عراق نقش فعالی در منطقه ایفا کرده است. در چنین بستری، انتخاب مالکی را می‌توان تلاشی برای حفظ «ثبات حداقلی» و جلوگیری از شوک‌های سیاسی جدید دانست. به نظر می‌رسد که بسیاری از پایتخت‌های عربی و حتی بخشی از محافل آمریکایی، نسبت به بازگشت مالکی نگاه کاملاً سلبی ندارند؛ چرا که اولویت فعلی آنها، پیش‌بینی‌پذیری رفتار دولت عراق و جلوگیری از فروغلتیدن این کشور به بحران امنیتی جدید است.

مالکی: مدیر بحران برای دوران گذار

در بعد بین‌المللی، عراق در آستانه دوره‌ای قرار دارد که فشار آمریکا برای مهار نفوذ ایران ممکن است تشدید شود، اما همزمان، ظرفیت و تمایل واشنگتن برای ورود مستقیم به بحران‌های جدید محدودتر از گذشته است. این دوگانه، فضا را برای بازیگرانی مانند مالکی فراهم می‌کند که تجربه مدیریت همزمان فشارهای داخلی، مطالبات گروه‌های مسلح و چانه‌زنی با آمریکا را در کارنامه خود دارند. از این منظر، مالکی نه به عنوان چهره‌ای ایدئولوژیک، بلکه به عنوان «مدیر بحران» برای دوره‌ای گذار دیده می‌شود؛ دوره‌ای که هدف اصلی آن، عبور کم‌هزینه عراق از تلاطم‌های احتمالی پیش‌رو است.

موفقیت یا ناکامی مالکی، بیش از هر چیز به توان او در حفظ توازن میان سه سطح داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی وابسته است. اگر دولت آینده عراق بتواند همزمان رضایت نسبی بازیگران شیعی، مدیریت مخالفت جریان صدر، حفظ خطوط ارتباطی با آمریکا و ادامه روند تنش‌زدایی با جهان عرب را دنبال کند، انتخاب مالکی می‌تواند به یک راه‌حل موقت اما کارآمد تبدیل شود. در غیر این صورت، همان عواملی که امروز بازگشت او را ممکن ساخته‌اند، می‌توانند در آینده به منبع فشار و فرسایش دولتش بدل شوند.

دیدگاه کارشناس: ضرورت انتخاب مالکی در شرایط حساس

«سیدرضا قزوینی غرابی»، کارشناس عراق و مسائل غرب آسیا، در تحلیل انتخاب نوری مالکی اظهار داشت که شرایط کنونی جهان و منطقه به دلیل سیاست‌های مداخله‌جویانه و تهدیدکننده ترامپ، بسیار حساس و مهم است و این اوضاع به طور مستقیم بر عراق اثرگذار است.

قزوینی غرابی: «ترامپ و مقامات آمریکایی در هفته‌های اخیر اظهاراتی تهدیدآمیز درباره عراق بیان کرده‌اند. موضوعی که برای عراقی‌ها نگران‌کننده است. به نظر می‌رسد مالکی و بخشی از چارچوب هماهنگی با درک شرایط بسیار حساس کنونی، به این نتیجه رسیده‌اند که در شرایط فعلی وجود یک شخصیت قدرتمند، دارای امکان گفت‌وگو و مذاکره، بدون وابستگی‌های سیاسی داخلی باید این مسئولیت را برعهده بگیرد.»

وی همچنین افزود که مالکی در طول سال‌های پس از پایان دوره دوم نخست‌وزیری نیز همچنان موثرترین سیاستمدار عراق و بازیگر نقش اولی بوده است. شرایط فعلی عراق، به ویژه برای شیعیان، اغلب گروه‌های سیاسی شیعی را به این نتیجه رسانده که وی می‌تواند گزینه ایده‌آل در شرایط فعلی باشد. این موضوع تنها مختص به شیعیان نیست و به نظر می‌رسد طرف‌های خارجی موثر و اصلی نیز از این انتخاب ناراضی نیستند.

واکنش جریان صدر و انسجام چارچوب هماهنگی

انتخاب مالکی موجب نگرانی شدید جریان صدر شده است. جریان صدر که انتخابات را تحریم کرده بود و با نتایج غیرمنتظره آن غافلگیر شد، با اعلام نامزدی رسمی مالکی ضربه دوم را متحمل شد. قزوینی غرابی پیش‌بینی می‌کند که:

«جریان صدر به احتمال بسیار زیاد، خود را در قامت یک اپوزیسیون بسیار قوی و به شدت منتقد عملکرد نخست‌وزیر و دولت نشان خواهد داد و شاهد چالش‌هایی جدی در این زمینه خواهیم بود که می‌تواند از چالش‌های مالکی در دوره نخست‌وزیری احتمالی‌اش باشد.»

با این حال، چارچوب هماهنگی نشان داده است که در سال‌های اخیر از انسجام قابل قبولی در اتخاذ تصمیمات برخوردار بوده است. مالکی می‌تواند با اعطای امتیازات به مخالفان انتخاب خود در درون چارچوب هماهنگی، تأثیر این مخالفت کنونی را ناچیز کند.

مالکی 2026: با تجربه‌ای متفاوت

قزوینی غرابی تأکید می‌کند که «مالکی ۲۰۲۶، مالکی سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ نیست.» او در طول این سال‌ها بر اندوخته‌ها و تجارب سیاسی خود افزوده و کارکرد او به عنوان مرد قدرتمند در سایه، محدود به بیت شیعی نمانده و در میان سنی‌ها و کردها نیز اثرگذاری قابل توجهی دارد. مالکی برخلاف بسیاری از سیاستمداران عراق، دارای اصول و چارچوب‌های مشخص و منسجم است.

تمجیدهای زلمی خلیل‌زاد، سفیر سابق آمریکا در بغداد، از مالکی پس از انتخاب او به نامزدی نخست‌وزیری نشان می‌دهد که وی توانسته نگاه آمریکایی‌های منتقد به سیاست‌های پیشین خود را نیز جلب کند. با این حال، مالکی در یکی از سخت‌ترین و حساس‌ترین دوران‌های ممکن پس از سقوط صدام، بار نخست‌وزیری را برعهده گرفته است.

روابط عراق با آمریکا و کشورهای عربی

قزوینی غرابی بعید می‌داند که مالکی بخواهد سیاستی تقابلی یا چالشی با آمریکا اتخاذ کند، چرا که این به سود عراق نیست. رهبران شیعی نیز می‌دانند که شرایط کنونی عراق ظرفیت تقابل مطلق با رفتارهای ترامپ را ندارد. سیاست کلی عراق، ایجاد توازن در سیاست خارجی بغداد در قبال دو محور اصلی ایران و آمریکا بوده است. با این حال، اصرار و تلاش ترامپ در حذف ایران از معادله، موضوعی چالش‌آمیز در دولت جدید خواهد بود.

در خصوص کشورهای عربی نیز، شرایط کنونی عراق متفاوت با سال‌های دورتر است. قزوینی غرابی افزود:

«در حال حاضر جهان عرب و عراق سطح خوبی از مناسبات را با یکدیگر تجربه می‌کنند. این فضا با آمدن یا رفتن یک رئیس دولت چندان تغییر نخواهد کرد.»

راهبرد حاکم بر جهان عرب نسبت به عراق در این سال‌ها به دلیل تلاش‌های بغداد تا حدود زیادی تغییر یافته است. در گذشته به دلیل نقش مخرب این کشورها در ایجاد ناآرامی و عدم پذیرش مشروعیت دولت بغداد، شاهد روابطی متشنج بودیم، اما این فضا تغییر یافته است. در صورتی که مالکی مسیر نخست‌وزیرانی مانند عبادی، کاظمی و سودانی را در خصوص تعمیق روابط با عرب‌ها ادامه دهد، جای نگرانی وجود نخواهد داشت.

شانس موفقیت مالکی در مدیریت شرایط فعلی

پاسخ به این پرسش که شانس موفقیت مالکی در مدیریت شرایط فعلی عراق چقدر است، با توجه به شخصیت و ویژگی‌های قابل توجه او در کنار شرایط بغرنج و پرتنش منطقه‌ای و بین‌المللی و به خصوص سیاست‌های مداخله‌جویانه ترامپ، آسان نیست. باید به انتظار نشست و دید که در صورت عبور مالکی از رأی اعتماد پارلمان، چگونه خواهد توانست با حجم انبوه چالش‌های موجود و پیش‌رو دست و پنجه نرم کند.