خاک خراسان جنوبی در وضعیت هشدار: فرسایش و شوری، تهدیدی برای امنیت غذایی شرق کشور

اهمیت حیاتی خاک در خراسان جنوبی

در جغرافیای استراتژیک و حساس استان خراسان جنوبی، اهمیت خاک ابعادی مضاعف و حیاتی‌تر پیدا می‌کند. این استان که در محاصره اقلیم خشک و بیابانی، تبخیر بالا و بادهای ۱۲۰ روزه قرار دارد، با خاکی روبروست که با سختی طبیعت و کم‌آبی، پایداری خود را حفظ کرده است. در این منطقه، خاک تنها بستر کشت نیست، بلکه دژ مستحکمی در برابر پیشروی کویر و ضامن معیشت پایدار مرزنشینانی است که حیاتشان به تولید محصولاتی استراتژیک همچون زعفران، زرشک و عناب وابسته است.

با توجه به فقر ذاتی مواد آلی در خاک مناطق بیابانی و حساسیت بالا نسبت به فرسایش، هرگونه غفلت در صیانت از این سرمایه ملی به معنای نابودی کشاورزی و تخلیه روستاها خواهد بود. از این رو، شناخت چالش‌های خاک در خراسان جنوبی و حرکت به سمت «کشاورزی حفاظتی»، ضرورتی انکارناپذیر برای حفظ هویت اقتصادی و زیست‌محیطی این منطقه در برابر تهدیدهای خشکسالی و طوفان‌های شن است. مدیریت صحیح خاک در این استان، در واقع مدیریت «بقا» است که می‌تواند تهدید بزرگ فرسایش و شوری را به فرصتی برای پایداری تولید و جهش عملکرد محصولات تبدیل کند.

گفتگو با مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی خراسان جنوبی

در همین خصوص، اکبر محمدی، مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، به بررسی دقیق ابعاد چالش‌های میراث خاک در شرق کشور و راهکارهای عبور از بحران پرداخته است.

وضعیت سلامت و مواد آلی خاک‌های کشاورزی

محمدی: متاسفانه باید بگویم وضعیت خاک در استان از مرحله هشدار عبور کرده است. بررسی‌های فنی نشان می‌دهد که بیش از ۹۰ درصد خاک‌های کشاورزی استان خراسان جنوبی با کمبود شدید مواد آلی روبرو هستند. این فقر غذایی خاک، زنگ خطری جدی است که تهدیدات مستقیمی همچون فرسایش شدید آبی و بادی را به دنبال دارد. وقتی ماده آلی خاک کم باشد، چسبندگی ذرات از بین رفته و خاک به راحتی با باد و باران شسته می‌شود که نتیجه نهایی آن، پایین آمدن شدید عملکرد محصولات زراعی و از دست رفتن سرمایه کشاورزان است.

چالش‌های پایداری منابع خاک

محمدی: چالش‌های ما چندوجهی است. از یک سو با گسترش شوری و فرسایش دست و پنجه نرم می‌کنیم و از سوی دیگر، تغییر کاربری اراضی و تخلیه بنیه حاصلخیزی خاک‌های زراعی به شدت نگران‌کننده است. محدودیت منابع آب، رقابت بین بخشی، تغییر اقلیم و تنش‌های محیطی نیز فشار را مضاعف کرده‌اند. همچنین ورود نهاده‌های نامناسب به مزارع، شامل فاضلاب‌ها، پساب‌های صنعتی و کودهای با کیفیت پایین، نه‌تنها تولید پایدار را مختل کرده، بلکه سلامت محیط زیست و جامعه را با تهدید جدی مواجه ساخته است.

آمارهای فرسایش خاک در خراسان جنوبی

محمدی: بله، اعداد گویای واقعیت‌های تلخی است. متوسط فرسایش خاک در استان ما سالانه بین ۱۴ تا ۱۵ تن در هکتار است، در حالی که میانگین کشوری این شاخص حدود ۱۴ تن در هکتار اعلام شده است؛ بنابراین فرسایش در استان ما از متوسط کشوری پیشی گرفته که نیازمند توجه ویژه ملی است.

دلایل مستعد بودن اراضی استان برای فرسایش

محمدی: بخش بزرگی از اراضی ما در دشت‌های رسوبی دامنه‌ای با رسوبات ماسه‌ای و رسی واقع شده‌اند. این اراضی عمدتاً فاقد پوشش گیاهی یا دارای پوشش بسیار ضعیف است. بافت خاک متوسط در کنار وجود سنگ‌های نرم آهکی، ماسه‌سنگ و کنگلومرا باعث شده که مقاومت زمین در برابر نیروهای فرسایش‌گر بسیار کم باشد و با کوچکترین جریان آب یا وزش باد، خاک از دست برود.

وضعیت شوری خاک

محمدی: بر اساس نقشه‌های پهنه‌بندی، تنها ۳۵ درصد از خاک‌های کشاورزی استان دارای شوری متوسط (بین چهار تا هشت دسی‌زیمنس بر متر) است، ۶۵ درصد باقی‌مانده اراضی استان در ردیف خاک‌های با شوری زیاد و نسبتاً زیاد قرار می‌گیرند که این موضوع نشان می‌دهد که عملیات اصلاحی باید اولویت اول کارشناسان و بهره‌برداران باشد. توصیه می‌کنیم در مواردی که شوری آب کمتر از ۱.۵ دسی‌زیمنس است، عملیات آبشویی برای نمک‌شویی مقدماتی انجام شود. همچنین مدیریت سیلاب، کشت گیاهان مقاوم و اجرای شخم حفاظتی در مناطق شیب‌دار از دیگر ضرورت‌ها است.

راهکارهای «کشاورزی حفاظتی» برای نجات خاک

محمدی: باید به سمت مدیریت هوشمند خاک حرکت کنیم. اقداماتی نظیر هدایت صحیح روان‌آب‌ها، ایجاد سدهای خاکی و خشکه‌چین، تراس‌بندی اراضی و مدیریت دقیق آبیاری در دستور کار است. همچنین اجرای عملیات «بی‌خاک‌ورزی» و عدم جمع‌آوری بقایای گیاهی از سطح مزارع برای تقویت ماده آلی بسیار حیاتی است. کشت گیاهان پوششی مانند ارزن و سودگراس به عنوان کود سبز، می‌تواند جانی دوباره به این خاک‌های خسته ببخشد.

ریشه‌های اصلی فرسایش و پراکندگی عرصه‌های کشاورزی

محمدی: ریشه اصلی فرسایش در خراسان جنوبی را باید در متوسط بارندگی بسیار پایین، بافت حساس خاک، شوری بالا و نبود پوشش گیاهی جستجو کرد. همچنین زهکشی نامناسب اراضی و وجود رودهای فصلی که در زمان بارندگی‌های ناگهانی به سیلاب‌های مخرب تبدیل می‌شوند، این فرسایش را تشدید می‌کند؛ لذا اجرای عملیات اصلاحی در این عرصه‌ها نه‌تنها یک اقدام فنی، بلکه یک ضرورت حیاتی برای حفظ امنیت غذایی استان است. در خصوص پراکندگی عرصه‌ها، بخش عمده‌ای از اراضی ما در دشت‌ها مستقر است، اما بخشی از عرصه‌های کشاورزی نیز در اراضی شیب‌دار و ارتفاعات قرار دارند که به دلیل شیب زمین، سرعت فرسایش در آن‌ها بسیار بالاتر از نواحی مسطح است.