زخم کهنه رطوبت بر پیکر مسجد جامع اصفهان؛ میراث جهانی در خطر

ریشه‌های بحران: از کف‌سازی غیراصولی تا ترکیدگی لوله

بحران رطوبت در مسجد جامع اصفهان معضلی تازه نیست. شواهد و بررسی‌های کارشناسان مرمت و میراث فرهنگی نشان می‌دهد که نم و رطوبت در یک دهه اخیر به جان بخش‌هایی از این بنای ۱۴ قرنی ریشه دوانده است. یکی از دلایل اصلی این معضل، به گفته کارشناسان، کف‌سازی غیراصولی گذرهای پیرامون مسجد است. حدود ۱۰ سال پیش، اصلاح و کف‌سازی این گذرها منجر به ناتراز بودن سطح کوچه با سطح مسجد شد و حدود ۴۰ سانتیمتر تا یک متر از جداره‌های بنا به زیر کف‌سازی رفت. همین امر، راه را برای نفوذ رطوبت به دیواره‌ها، به‌ویژه در شمال و جنوب این اثر تاریخی، باز کرد.

این بحران که ابتدا در شمال مسجد و در گنبدخانه «تاج‌الملک» خود را نشان داد، به مرور به گذر جنوبی و مشرف به گنبدخانه «نظام‌الملک» نیز سرایت کرده است. تا جایی که در سال‌های گذشته، ریزش دیوار و سقف یک خانه قدیمی در همسایگی مسجد را به دنبال داشته است.

در هفته گذشته، با بحرانی شدن شرایط و نشست مشهود گذر جنوبی مسجد، متولیان امر متوجه شکست لوله چدنی آب در این معبر شدند. لوله‌ای که شاید یک یا دو ماه پیش ترکیده بود و با ورود مسئولان شرکت آبفا و تشکیل جلسه اضطراری مدیریت بحران استانداری اصفهان، اصلاح گردید. اما سوال اینجاست که چرا زنگ خطر این رطوبت مزمن تا این اندازه دیر شنیده شده است؟

پیامدهای رطوبت: فرسودگی سازه و نشست نامتقارن

مائده کلانتری، پژوهشگر مرمت بناهای تاریخی، رطوبت را به «سرطانی آرام و پیش‌رونده» تشبیه می‌کند که در ابتدا دردی را نشان نمی‌دهد اما ناگهان به فاجعه تبدیل می‌شود. او هشدار می‌دهد که اگر به داد مسجد جامع اصفهان نرسند، آسیب‌های ساختاری جدی در انتظار این اثر خواهد بود.

رطوبت ابتدا بر ملات‌ها اثر می‌گذارد و با ایجاد پوسیدگی، کارکرد چسبندگی آن را مختل می‌کند. در مرحله بعد، آجرها نیز دچار پوسیدگی می‌شوند و در نهایت، آجرهای مسجد در اثر فشار بار و از دست دادن مقاومت، خرد شده و می‌ریزند. این وضعیت منجر به نشست نامتقارن طاق‌ها می‌شود؛ بدین معنا که طاق سمت کوچه که درگیر رطوبت است، نشست می‌کند اما ستون‌های داخل شبستان ثابت می‌مانند. این نشست نامتقارن، ترک‌ها را بر طاق‌ها و تویزه‌های شبستان غربی گنبدخانه نظام‌الملک عیان کرده است.

وضعیت گنبدخانه‌ها: تاج‌الملک در خطر جدی

رطوبت در جانب شمال و شمال غرب مسجد جامع، به‌ویژه در محل سرویس‌های بهداشتی و گنبدخانه تاج‌الملک، با شدت بیشتری مشاهده می‌شود. آجرهای این قسمت‌ها به شدت پوسیده و خرد شده‌اند. به گفته کلانتری، اگر به واسطه رطوبت، گنبد تاج‌الملک ترک بخورد، آسیب غیرقابل جبرانی به این اثر نفیس وارد خواهد شد. این در حالی است که گنبدخانه تاج‌الملک در فاصله بسیار کمی از مسیر انتخابی عبور مترو قرار دارد و ارتعاشات ناشی از آن می‌تواند وضعیت این گنبد را بحرانی‌تر کند.

در مقابل، گنبد نظام‌الملک که از نظر سازه‌ای بسیار محکم و مقاوم ساخته شده، در برابر این رطوبت پایدارتر به نظر می‌رسد. این گنبد در طول زمان آزمون خود را پس داده و ترک خوردن آن محتمل نیست. با این حال، فرسایش ملات و آجر در داخل شبستان در جوار گنبدخانه نظام‌الملک و بر دیوار مشرف به گذر، به وضوح مشخص است.

فریادهایی که شنیده نشد: لزوم همگرایی

پژوهشگران و کارشناسان مرمت بارها در طول سالیان گذشته درباره خطر رطوبت برای مسجد جامع اصفهان هشدار داده‌اند. اما به نظر می‌رسد نبود همگرایی و دغدغه حفاظت از سوی دستگاه‌هایی مانند آب و فاضلاب، شهرداری، اوقاف و میراث فرهنگی، این معضل را به بحرانی جدی تبدیل کرده است.

در جلسه اضطراری مدیریت بحران استانداری اصفهان، سازمان بازرسی نیز به موضوع رطوبت مسجد جامع ورود کرده است. با این حال، در حالی که شرکت آبفا اعلام کرده هیچ گونه نشتی در لوله‌های آب و فاضلاب اطراف مسجد وجود ندارد، میراث فرهنگی همچنان نشتی و پوسیدگی انشعابات آبی را در کنار دلایل دیگر، عاملی برای پیچیده‌تر شدن معضل نم و رطوبت می‌داند.

کلانتری تأکید می‌کند که برای حل این معضل، باید کف گذرهای پیرامونی مسجد برداشته شود و لوله‌های آب و فاضلاب با وسواس کامل مورد بررسی عمیق قرار گیرند تا ریشه‌های اصلی مشکل شناسایی و رفع شوند.

مسجد جامع اصفهان: موزه‌ای از معماری ایران

مسجد جامع عتیق اصفهان که بر بنیان یک آتشکده باستانی بنا شده، قدمتی به قرن دوم هجری باز می‌گردد. این مسجد مجموعه‌ای بی‌نظیر از معماری دوران ایلخانی، سلجوقی، مظفری، تیموری، صفوی و قاجار است و به همین دلیل به «موزه معماری ایران» شهرت دارد. این بنا در شمار پنج مسجد باشکوه تاریخ معماری دنیا قرار گرفته و در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شده است.

مسجد جامع دارای دو گنبد ارزشمند به نام‌های تاج‌الملک و نظام‌الملک است که هر دو با «سبک معماری رازی» بنا شده‌اند. گنبد تاج‌الملک یا خاکی، کوچک‌تر از نظام‌الملک است اما از نظر ظرافت و تناسب بر آن برتری دارد.