«درآمدی بر شمایل نگاری»؛ دریچه‌ای نو به مطالعات تاریخ هنر ایران

مفاهیم و ساختار کتاب

کتاب «درآمدی بر شمایل نگاری» در دو بخش اصلی تدوین شده است:

• بخش نخست: به تبیین مفاهیم بنیادین شمایل نگاری، از جمله تجسم، تمثیل و نماد می‌پردازد.
• بخش دوم: ضمن ارائه مثال‌هایی برای توضیح موضوعات بخش نخست، سامانه طبقه‌بندی شمایل نگاری را معرفی می‌کند. این سامانه با هدف نظم‌بخشی به ابژه‌ها و سوژه‌ها در هنرهای تجسمی و بخشیدن بنیان علمی به مطالعه شمایل نگاری ارائه شده است.

اهمیت کتاب از دیدگاه مترجم

ندا اخوان اقدم، مترجم کتاب، مطالعه آن را از چند منظر برای پژوهشگر تاریخ هنر ایران مفید می‌داند:

• آشنایی با مبانی نظری: معرفی مبانی نظری رویکرد مطالعاتی شمایل نگاری که با توجه به اقبال پژوهشگران هنر ایران در سال‌های اخیر، از اهمیت بالایی برخوردار است.
• بخش‌بندی دقیق: ساختار آموزشی و بخش‌بندی دقیق موضوعات که کتاب را به اثری شایسته در حوزه آموزش بدل می‌کند.
• منابع غنی: ارائه فهرستی از منابع در پایان هر فصل که امکان مطالعه عمیق‌تر را برای خواننده فراهم می‌سازد.
• روانی متن: سادگی و روانی متن در کنار ارائه مفاهیم پیچیده و تحلیل‌های عمیق.
• روش مدرن فهرست‌سازی: معرفی روشی کارآمد برای فهرست‌سازی منابع و ارجاعات تصویری که می‌تواند الگویی مناسب برای مستندسازی منابع تصویری در هنر ایران باشد.

شمایل نگاری چیست؟

شمایل نگاری شاخه‌ای از تاریخ هنر است که به مضامین در هنرهای تجسمی و معناهای ژرف‌تر یا مفاهیم آن‌ها می‌پردازد. این رویکرد، تصویر را هم به عنوان یک کل و هم به عنوان مجموعه‌ای از جزئیات در نظر می‌گیرد. به عنوان مثال، مفهوم یک لیموی نیمه پوست‌کنده در نقاشی طبیعت بی‌جان سده هفدهم میلادی هلند می‌تواند موضوع مطالعه شمایل نگاری باشد.

ریشه لغوی و اهداف

واژه «Iconography» از ریشه یونانی «eikon» (ایماژ) و «graphein» (نوشته) مشتق شده و به معنای «نوشته تصویری» یا «بیان تصویری» است. شمایل نگاری در اصل به ویژگی‌ها یا تاریخ‌گذاری آثار هنری نمی‌پردازد و از قضاوت در خصوص ارزش‌های زیبایی‌شناسی اثر پرهیز می‌کند؛ تمامی ایماژها، چه در هنر عامیانه و چه در هنر ناب، در این بررسی اهمیت یکسانی دارند.

تاریخچه مختصر شمایل نگاری

نخستین نشانه‌های رویکرد شمایل نگارانه در ادبیات یونان باستان، به ویژه در توصیفات فیلوستراتوس، دیده می‌شود. اما تا اواخر سده شانزدهم میلادی تفسیر اصیلی از هنر وجود نداشت.

• جووانی پیترو بلّوری: نخستین شمایل نگار «واقعی» شناخته می‌شود که در مقدمه کتاب زندگی‌نامه هنرمندان خود، به محتوای آثار هنری توجه ویژه نشان داد.
• سده هفدهم و هجدهم: توجه به شمایل نگاری به تدریج رواج یافت، به ویژه در مطالعات باستان‌شناسانه دوران کلاسیک باستان.
• سده نوزدهم: فعالیت‌های محققانه مرتبط با شمایل نگاری قرون وسطی عمدتاً در فرانسه شکل گرفت.
• سده بیستم: شمایل نگاران بر پایه ایده‌های پیشروان فرانسوی خود، آثارشان را بنا نهادند.

مشخصات نشر

کتاب «درآمدی بر شمایل نگاری» نوشته رولوف فن اشتراتن، با ترجمه ندا اخوان اقدم، توسط پژوهشکده هنر وابسته به فرهنگستان هنر منتشر شده است. این اثر توسط بابک بنازاده ویراستاری شده و داوود خوش‌نیت طراحی جلد آن را بر عهده داشته است. چاپ نخست این کتاب در سال ۱۴۰۴ خورشیدی در ۵۰۰ نسخه منتشر شده است.