الگوی کشت در خراسان رضوی؛ از آغاز تا سند ملی ۱۴۰۱ و چالش‌های پیش‌رو

تاریخچه و ابلاغ الگوی کشت در ایران

از سال ۱۳۸۳، با تشکیل کارگروهی تخصصی در استان خراسان رضوی، بررسی‌های اولیه در زمینه الگوی کشت آغاز شد. پس از انجام مطالعات جامع و تهیه مدل‌های مناسب و چندین کار پژوهشی توسط سازمان جهاد کشاورزی و مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی، این کارگروه به این نتیجه رسید که تدوین و اجرای الگوی بهینه کشت باید به صورت ملی و در سراسر کشور صورت پذیرد.

نتایج این تحقیقات در اولین هم‌اندیشی الگوی کشت در سال ۱۳۸۸، تحت عنوان «بررسی راهکارهای اجرایی مدل‌سازی و اجرای الگوی کشت در سطح کشور» ارائه شد. سرانجام، پس از سال‌ها تحقیق و بررسی در وزارت جهاد کشاورزی و سازمان تحقیقات، اولین سند اجرایی الگوی کشت در سال ۱۴۰۱ برای تمامی استان‌های کشور ابلاغ و در خراسان رضوی نیز به مرحله اجرا درآمد.

اهداف و مزایای الگوی کشت بهینه

علی‌اصغر امانیان، معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا، به تشریح اهداف اجرای طرح الگوی کشت پرداخت. وی اظهار داشت که الگوی کشت بهینه، اهداف متعددی را دنبال می‌کند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• حفظ و ارتقای تولید با الگوی مصرف بهینه نهاده‌های پایه.
• افزایش عملکرد در واحد سطح.
• ایجاد پایداری در بازار محصولات و حداقل شدن نوسانات قیمتی در محصولات پرمصرف مانند سیب‌زمینی و پیاز.
• افزایش ضریب نفوذ دانش در بخش کشاورزی.
• حفظ و ارتقای شاخص‌های اقتصادی بهره‌برداران.
• صرفه‌جویی ارزی و کاهش ضایعات.
• بهبود مدیریت تولید در دیم‌زارهای کشور.
• توسعه کشت گیاهان علوفه‌ای کم‌آب‌بر.
• تغییر برنامه کشت سبزی و صیفی از فضای باز به شرایط گلخانه‌ای، همراه با اقدامات آموزشی و ترویجی به هنگام.

امانیان افزود: «یکی از مزایای اصلی اجرای الگوی کشت این است که تولید در هر منطقه بر اساس مزیت نسبی انجام می‌شود و با کمک برنامه‌های آموزشی و ترویجی، عملکرد اقتصادی محصولات افزایش خواهد یافت.»

در این برنامه، استفاده از آب سبز و توسعه کشت‌های پاییزه، افزایش بهره‌وری آب با استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری، استفاده از بذور اصلاح‌شده و تغذیه مناسب خاک و افزایش تولید در دیم‌زارها نیز مد نظر است. با برنامه‌ریزی دقیق در میزان و زمان تولید، از نوسانات قیمتی ناشی از عدم تعادل در عرضه و تقاضا جلوگیری می‌شود که نتیجه آن ایجاد درآمد پایدار و قابل قبول برای کشاورز و قیمت متعادل برای مصرف‌کننده خواهد بود.

وی همچنین تاکید کرد که با اجرای الگوی کشت بهینه، شاهد امنیت غذایی و افزایش ضریب خوداتکایی به محصولات تولیدی و پایداری تولید خواهیم بود که این مهم با برنامه‌ریزی و تولید مبتنی بر توان سرزمینی میسر می‌شود. علاوه بر آثار اقتصادی و اجتماعی، گفتمان‌سازی الگوی کشت، به ویژه در جامعه کشاورزی، نخبگان و دانشگاهیان، به اصلاح برنامه کمک شایانی می‌کند.

موانع و راهکارهای اجرای الگوی کشت در خراسان رضوی

معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان رضوی در خصوص موانع اجرای الگوی کشت در استان توضیح داد: «اجرای الگوی کشت نیازمند ابزارهایی است که غالباً باید به صورت ملی برنامه‌ریزی شوند. از این رو، سیاست‌های اتخاذ شده مختص استان نیست.» از جمله این سیاست‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پایداری در قوانین، به خصوص در صادرات و واردات.
• قیمت‌های تضمینی و کشت‌های قراردادی.
• برنامه‌ریزی در تامین به موقع نهاده‌ها مانند کودهای شیمیایی.
• تامین انرژی پایدار برای چاه‌های کشاورزی.
• تخصیص اعتبار جهت حمایت از کشاورزانی که الگو را رعایت می‌کنند.

ایجاد زنجیره‌های ارزش محصولات کشاورزی که در برخی محصولات مانند سیب‌زمینی، پیاز و گوجه‌فرنگی باید تمام کشور را پوشش دهد، از راهکارهای موثر برای اجرای موفقیت‌آمیز الگوی کشت به شمار می‌رود. همچنین، افزایش سرمایه‌گذاری در تکنولوژی‌های آب‌اندوز و افزایش رسوخ دانش در بخش کشاورزی از طریق به‌کارگیری کارشناسان توانمند، از دیگر راهکارهای موثر است.

امانیان با تاکید بر تاثیر الگوی کشت بر بهره‌وری کشاورزی، افزود: «زمانی که تولید بر اساس مزیت نسبی باشد، هر محصولی در هر جا کشت نمی‌شود. از این رو، تولید محصولات در مناطقی اتفاق می‌افتد که عملکرد بالاتری دارند.» با افزایش رسوخ دانش و مدیریت صحیح، تولید بیشتری رقم خواهد خورد. همچنین، با توسعه استفاده از بذور اصلاح‌شده و مقاوم به آفات و بیماری‌ها و سرمایه‌گذاری در تکنولوژی‌های آب‌اندوز، می‌توان بهره‌وری را افزایش داد.

نقش دولت و مشارکت مردمی

وی به نقش دولت در اجرای موفق الگوی کشت اشاره کرد و بیان داشت که دولت از طریق تصویب قوانین تجاری مناسب و پایدار، اجرای صحیح قوانین، تامین اعتبار و حمایت از بخش کشاورزی در قالب برنامه‌های توسعه تکنولوژی و دانش در بخش توسعه کشت‌های قراردادی و قیمت‌های تضمینی می‌تواند نقش‌آفرینی کند.

امانیان تاکید کرد که الگوی کشت بهینه یک الگوی ثابت نیست و هر ساله با تغییر شرایط، تکنولوژی، دانش و نوآوری تغییر می‌کند تا منجر به افزایش منافع ملی و تولید پایدار شود. آموزش و آگاهی کشاورزان نیز در موفقیت الگوی کشت بسیار مهم است، زیرا سطح پایین دانش از موانع جدی بهبود مدیریت تولید و استفاده بهینه از نهاده‌هاست.

در نهایت، معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان رضوی اظهار امیدواری کرد که با اجرای درست الگوی کشت، شاهد کشاورزی پایدار و اقتصادی در استان باشیم که از مزایای اقلیمی و منطقه‌ای بیشترین بهره را ببرد. او همچنین بر اهمیت مشارکت‌های مردمی و نقش تشکل‌های کشاورزی تاکید کرد و گفت که مجری اصلی الگوی کشت، بهره‌برداران هستند و مشارکت جدی آن‌ها شرط لازم برای موفقیت این طرح است.