چالش‌های پسادکتری در ایران: ظرفیت ۱۵ هزار فارغ‌التحصیل دکتری بلااستفاده می‌ماند

چالش‌های دوره پسادکتری در ایران

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی جامع، به بررسی چالش‌ها و مسائل اجرایی دوره پسادکتری پرداخته و پیشنهاداتی سیاستی برای اصلاح آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری پژوهشگران پسادکتری ارائه کرده است. در دهه‌های اخیر، دوره پسادکتری در کشورهای پیشرفته به شدت رواج یافته و این پژوهشگران به عنوان نیروی انسانی ارزشمند برای انجام تحقیقات و حل مسائل ملی شناخته می‌شوند.

تفاوت چشمگیر با آمار جهانی

بر اساس داده‌های بنیاد ملی علم آمریکا، در سال ۲۰۲۲ بیش از ۶۲ هزار پژوهشگر پسادکتری در ایالات متحده فعالیت داشتند. این در حالی است که در ایران، استقبال از این دوره بسیار محدود بوده و در سال ۱۴۰۲ تنها ۷۰۶ نفر و در سال ۱۴۰۳ نیز ۸۱۸ نفر به عنوان پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه‌های کشور جذب شده‌اند. این ارقام در مقایسه با ۱۵ هزار و ۴۰۹ فارغ‌التحصیل دکتری در سال ۱۴۰۱، نشان‌دهنده شکاف عمیق بین ظرفیت و استفاده از آن است.

• آمریکا (۲۰۲۲): بیش از ۶۲,۰۰۰ پژوهشگر پسادکتری
• ایران (۱۴۰۲): ۷۰۶ پژوهشگر پسادکتری
• ایران (۱۴۰۳): ۸۱۸ پژوهشگر پسادکتری
• فارغ‌التحصیلان دکتری ایران (۱۴۰۱): ۱۵,۴۰۹ نفر

دوره پسادکتری در ایران، نسبت به سایر دوره‌های تحصیلی، عمر کمتری دارد و از سال ۱۳۸۹ با تصویب سند نقشه جامع علمی کشور مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گرفته است. با وجود تصویب اسناد متعدد توسط نهادهای مختلف، هنوز تقاضای کافی برای این دوره در ایران وجود ندارد.

تجربیات جهانی و راهکارهای انگیزشی

مقایسه دوره پسادکتری در دانشگاه‌های معتبر جهان نشان می‌دهد که مدت زمان این دوره بین یک تا پنج سال متغیر است و حقوق سالانه پژوهشگران از ۵,۲۰۰ دلار تا ۱۱۰,۰۰۰ دلار متفاوت است. دانشگاه‌ها سیاست‌های خاص خود را برای جذب این پژوهشگران دارند.

مجموعه‌ای از راهبردهای ساختاری و انگیزشی برای به‌کارگیری پژوهشگران پسادکتری در دانشگاه‌های دنیا در نظر گرفته می‌شود. این اقدامات شامل امتیاز ارتقای مرتبه برای اساتید میزبان، ایجاد مراکز تخصصی برای توسعه مسیر شغلی، شبکه‌سازی با صنعت، و تبدیل این دوره به یک فرصت رقابتی و جایزه‌محور است.

همچنین، جهت‌دهی پژوهش‌ها به سمت حل مسائل ملی، برگزاری دوره‌های مشترک بین‌المللی، جذب نخبگان خارجی، پرداخت حقوق متغیر بر اساس عملکرد و تجربه، توسعه دوره‌های دوگانه (دانشگاه و صنعت) با تأمین مالی بخش خصوصی و تدوین منشورهای اخلاقی از جمله الزامات کلیدی برای ارتقای این نظام در سطح جهانی است.

پیشنهادات سیاستی برای اصلاح پسادکتری در ایران

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، پیشنهاداتی را در سه محور اصلی برای اجرایی‌سازی قانون برنامه هفتم پیشرفت در خصوص پژوهشگران پسادکتری ارائه کرده است:

۱. تعریف مسائل کشور و اولویت‌های پژوهشی

• هدفمندسازی موضوعات: تمامی موضوعات دوره‌های پسادکتری کاربردی باید با «اولویت‌های پژوهش و فناوری کشور (۱۴۰۳-۱۴۰۷)» منطبق باشند.

۲. اصلاح فرآیند پذیرش و حمایت از پژوهشگر

• سامانه واحد برای فراخوان‌ها: ثبت تمامی فراخوان‌های پسادکتری (بنیادی، کاربردی، فناوری و صنعتی) در یک سامانه واحد (سامانه ساجد) برای ایجاد فرصت برابر و شفافیت.
• تجمیع سامانه‌ها: تجمیع سامانه‌های مرتبط با علم و فناوری (ساجد، نان، ساتع و ستاد ایران) ذیل پنجره واحد علم و فناوری در شورای عالی عتف.
• پسادکتری بنیادی و خدمت سربازی: اضافه شدن پسادکتری بنیادی به ظرفیت‌های جایگزین خدمت سربازی.
• صدور گواهی دوره‌ها: صدور گواهی پایان دوره پسادکتری صنعتی با تأیید مشترک وزارت صنعت، معدن و تجارت و یکی از وزارتخانه‌های علوم یا بهداشت، و در مورد پسادکتری فناورانه با تأیید مشترک معاونت علمی ریاست‌جمهوری و یکی از این دو وزارتخانه.

۳. راهکارهایی مربوط به دانشگاه‌ها و اساتید میزبان

• متولی بیمه و حقوق: متمرکز شدن بیمه و حقوق پژوهشگران پسادکتری در بنیاد ملی علم ایران و بازتعریف معیارهای حمایت.
• پرداخت حقوق بر اساس تجربه و عملکرد: تعیین حداقل حقوق پایه توسط معاونت پژوهشی وزارت عتف و پرداخت مابقی بر اساس تجربه و عملکرد پژوهشگر. حقوق در دوره‌های کاربردی و صنعتی با توافق کارفرما تعیین شود.
• اصلاح مدت زمان حمایت: تمدید حمایت حقوق و بیمه در دوره‌های کاربردی، فناوری و صنعتی تا سه سال و در دوره‌های بنیادی تا دو سال.
• پرداخت حقوق در زمان مقرر: پرداخت تمامی مبالغ حقوق به پژوهشگر در زمان مقرر و عدم نگهداری مبلغی به عنوان ضمانت.
• افزایش فاصله مجاز فارغ‌التحصیلی: افزایش فاصله مجاز بین فارغ‌التحصیلی دکتری و آغاز پسادکتری از ۴ به ۵ سال.
• رویکرد خروجی‌محور: جایگزینی رویکرد خروجی‌محور به جای الزام به حضور فیزیکی.
• تعیین ظرفیت پذیرش: تعیین ظرفیت پذیرش پسادکتری برای دانشگاه‌ها بر اساس ارزیابی‌های صورت گرفته.
• تسهیل جذب بین‌المللی: تسهیل پذیرش پژوهشگران پسادکتری از میان دانش‌آموختگان بین‌المللی.
• امتیازات ویژه برای اساتید: لحاظ کردن امتیازات ویژه برای میزبانی دوره‌های پسادکتری کاربردی و صنعتی در آیین‌نامه ارتقای اعضای هیئت علمی.
• رصد و انتشار آمار: رصد مستمر و انتشار آمار شفاف توسط معاونت‌های پژوهشی وزارتخانه‌های علوم و بهداشت.