تأثیر عمیق اینترنت بر اقتصاد و فرهنگ ایران: از شکاف تا همگرایی

اینترنت؛ کالای غالب فرهنگی و تفریحی

بررسی داده‌های مرکز آمار نشان می‌دهد که مصرف اینترنت از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون بیش از ۳۰ برابر افزایش یافته است. این در حالی است که در همین دوره، مصرف کالاهای فرهنگی و تفریحی سنتی مانند کتاب، بازی، سینما و دیگر مراکز و خدمات فرهنگی، با کاهشی ۳۵ درصدی مواجه شده است. این روند نشان می‌دهد که اینترنت به تدریج جایگزین فرهنگی و تفریحی برای بسیاری از خدمات سنتی شده و سبد فرهنگی و تفریحی خانوارها را بازآرایی کرده است.

این کاهش مصرف کالاهای فرهنگی سنتی، صرفاً به معنای کاهش فعالیت‌های فرهنگی نیست، بلکه نشان‌دهنده تغییر شیوه مصرف و تامین سرگرمی، یادگیری، تعامل اجتماعی و حتی هویت‌یابی در بستر اینترنت است. این تحول، اینترنت را به بستر غالب فرهنگی در کشور تبدیل کرده است.

کاهش شکاف دسترسی و همگرایی فرهنگی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای فراگیر شدن اینترنت، کاهش چشمگیر شکاف دسترسی میان طبقات درآمدی و مناطق شهری و روستایی است. آمارهای منتشر شده حاکی از آن است که:

• نسبت هزینه اینترنت دو دهک بالای درآمدی به دو دهک پایین، از ۴۸ برابر در سال ۱۳۹۲ به ۲.۴ برابر در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است.
• نسبت هزینه اینترنت خانوار شهری به خانوار روستایی، از ۱۰.۸ برابر در سال ۱۳۹۲ به ۱.۶ برابر در سال ۱۴۰۳ رسیده است.

این آمارها بیانگر عمومی‌تر شدن دسترسی و مصرف اینترنت است و نشان‌دهنده نوعی همگرایی ذهنی و فرهنگی و برابری فرصت‌ها در دسترسی به خدمات فرهنگی اینترنتی در سراسر ایران است. اینترنت به عنوان یک کالای توانمندساز، با فراهم کردن دسترسی برابر به اطلاعات، آموزش، بازارها و شبکه‌ها، می‌تواند سرمایه انسانی را افزایش داده و بخشی از شکاف فرصت‌ها را کاهش دهد.

با این حال، خطر قطعی اینترنت بین‌الملل می‌تواند این دستاوردها را به چالش بکشد و منجر به افزایش مجدد شکاف‌های فرهنگی و نابرابری در فرصت‌ها شود، زیرا خانوارهای پردرآمدتر و ساکنان شهرها دسترسی بیشتری به کالاهای فرهنگی سنتی دارند.

نقش انتظارات در اقتصاد ایران و تاثیر اینترنت

اینترنت به یک زیرساخت نرم برای تولید و توزیع اطلاعات اقتصادی تبدیل شده و هزینه دسترسی به اخبار، قیمت‌ها و روایت‌ها را به صفر رسانده است. این امر سرعت تبدیل سیگنال به باور عمومی را افزایش داده و نقش «انتظارات» را در اقتصاد ایران پررنگ‌تر کرده است.

در گذشته، انتظارات تورمی یا ارزی از مسیر تجربه شخصی و شبکه‌های محلی شکل می‌گرفت، اما با فراگیر شدن اینترنت، روایت‌ها ملی‌تر شده و فاصله زمانی بین وقوع خبر تا واکنش اقتصادی کاهش یافته است.

کاهش شکاف مصرف اینترنت بین شهر و روستا و طبقات درآمدی، به کاهش شکاف در انتظارات نیز منجر شده است. گروه‌هایی که قبلاً دیرتر وارد چرخه انتظارات می‌شدند، اکنون تقریباً همزمان و هم‌جهت با دیگران واکنش نشان می‌دهند. این تحول، وزن انتظارات ثانویه (یعنی فکر کردن درباره واکنش دیگران نسبت به آینده) را نیز بالا می‌برد و در اقتصادی مانند ایران که رفتارهای جمعی در بازارها اهمیت دارد، اینترنت این پدیده را تقویت می‌کند.

اینترنت با افزایش همگرایی ذهن‌ها و رفتارهای جمعی، اقتصاد را نسبت به شوک‌های انتظارات حساس‌تر کرده است. یک روایت غالب درباره تورم یا بهبود وضعیت اقتصادی می‌تواند با هماهنگی رفتاری مردم، اثرات واقعی و قابل توجهی بر بازارها داشته باشد.

نارضایتی از قطعی اینترنت در گروه‌های مختلف

آخرین نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در شهریورماه جاری، به بررسی «مصرف شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی مردم ایران» پرداخته است. نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد:

• به طور متوسط، افراد بالای ۱۵ سال کشور ۲ ساعت و ۸ دقیقه در شبانه‌روز از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند.
• ۱۳.۷ درصد از افراد بالای ۱۵ سال اصلاً از شبکه‌های اجتماعی استفاده نمی‌کنند.
• ۴۴.۳ درصد از مردم، یک تا دو ساعت در شبانه‌روز از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند.

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که مدت زمان استفاده از رسانه‌های اجتماعی با افزایش سن کاهش می‌یابد:

• گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال: ۳ ساعت و ۸ دقیقه
• گروه سنی ۳۰ تا ۴۹ سال: ۲ ساعت و ۱۶ دقیقه
• گروه سنی بالای ۵۰ سال: ۱ ساعت

همچنین، افراد با تحصیلات بالاتر، مدت زمان بیشتری از این شبکه‌ها استفاده می‌کنند:

• تحصیلات دانشگاهی: ۲ ساعت و ۳۸ دقیقه
• تحصیلات دیپلم: ۲ ساعت و ۱۷ دقیقه
• تحصیلات کمتر از دیپلم: ۱ ساعت و ۲۴ دقیقه

افراد ساکن در مناطق روستایی نیز مدت زمان کمتری (۱ ساعت و ۳۳ دقیقه) از رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که قطعی اینترنت، نارضایتی بیشتری را در میان جوانان، اقشار تحصیل‌کرده و ساکنان شهرها ایجاد می‌کند.

توصیه‌های سیاستی

در این شرایط، سیاست عمومی باید بر حفظ کیفیت و پایداری اتصال اینترنت تمرکز کند و مهارت‌های دیجیتال و سواد رسانه‌ای را برای تبدیل مصرف اینترنت به سرمایه انسانی و کاهش آسیب‌های رفتاری افزایش دهد. سیاستگذار علاوه بر ابزارهای پولی و مالی، با تفسیر اجتماعی این ابزارها در فضای آنلاین نیز مواجه است. هر تصمیم یا شایعه‌ای درباره تصمیمات اقتصادی، قبل از اثرگذاری واقعی، در فضای آنلاین تفسیر می‌شود و می‌تواند مسیر رفتار مصرفی، پس‌انداز و ترجیح دارایی‌ها را تغییر دهد.

بنابراین، مدیریت اقتصاد کلان بیش از گذشته به مدیریت اعتبار، انسجام پیام‌رسانی و کاهش عدم قطعیت وابسته شده است، چرا که سرعت گردش روایت‌ها و دسترسی به آنها به شدت بالا رفته است.