چندگانگی نرخ ارز: چالشی پایدار برای اقتصاد ایران و شکست تک‌نرخی‌سازی

تفکیک بازارهای ارزی در ایران

در ۱۵ سال گذشته و با اتکا بر تجربیات مقابله با تحریم‌ها، سه بازار منفک ارزی در ایران شکل گرفته است که هر یک وظایف و قیمت‌گذاری‌های خاص خود را دارند:

• بازار اول: مربوط به تأمین ارز کالاهای اساسی و نیازهای دولتی (حدود ۲۰ میلیارد دلار) که از طریق درآمدهای نفتی و گازی تأمین شده و قیمت‌گذاری آن در اختیار دولت است. نرخ ارز دارو و نان معادل ۲۸,۵۰۰ تومان و ارز دارو ۴,۲۰۰ تومان تعیین شده است.
• بازار دوم: برای تأمین مواد اولیه و ماشین‌آلات صنایع (حدود ۷۰ میلیارد دلار) که با مکانیزم سامانه نیما مدیریت می‌شود و صادرکنندگان ملزم به بازگرداندن ارز به کشور هستند. نرخ ارز صنایع حدود ۴۰ هزار تومان است.
• بازار سوم: بازار آزاد برای تقاضاهای غیرالزامی و خروج سرمایه که نوسانات آن بین ۵۰ تا ۸۰ هزار تومان است و دولت در آن دخالتی ندارد.

منابع و مصارف ارزی کشور

بررسی منابع و مصارف ارزی کشور نشان می‌دهد که تراز کلی در سال گذشته برقرار بوده و حدود یک میلیارد دلار مازاد نیز وجود داشته است:

• درآمد ارزی دولت: بیش از ۶۵ میلیارد دلار از صادرات نفت و گاز.
• صادرات صنایع و معادن: حدود ۵۰ میلیارد دلار از پتروشیمی، فولاد، مس و روی.
• فعالیت‌های خرد: حدود ۵ میلیارد دلار از صنایع دستی و تجارت چمدانی.
• خروج سرمایه: حدود ۲۰ میلیارد دلار.

انتقادات و پاسخ‌ها

منتقدان به وجود فساد و رانت‌خواری در بازار کالاهای اساسی به دلیل تفاوت فاحش قیمت با بازار آزاد اشاره می‌کنند. پاسخ این انتقاد، افزایش شفافیت، برخورد با مفسدان و توزیع رانت بین مردم است. همچنین، تعدیل تدریجی نرخ ارز کالاهای اساسی می‌تواند انگیزه فساد را کاهش دهد.

در مورد بازار دوم، عدم تمایل صادرکنندگان به بازگرداندن ارز صادراتی مطرح می‌شود. راه حل این مشکل نیز افزایش شفافیت و الزام شرکت‌ها به بازگشت ارز است، به خصوص که عمده صادرات توسط شرکت‌های دولتی یا خصولتی انجام می‌شود.

شکست سیاست تک‌نرخی کردن ارز

ایده تک‌نرخی کردن ارز که از ابتدای دولت چهاردهم مطرح شد و در سال ۱۴۰۳ با شکست مواجه گشت، مجدداً در دستور کار قرار گرفته و به نظر می‌رسد محکوم به شکست است. در حال حاضر، سه نرخ دلار در کشور وجود دارد:

• دلار دارو و نان: ۲۸,۵۰۰ تومان
• دلار تالار ارز بانک مرکزی: ۱۲۸ هزار تومان
• دلار آزاد: حدود ۱۵۰ هزار تومان

تزریق مبالغ سنگین از محل چاپ پول برای اجرای این طرح، منجر به افزایش شدید نقدینگی و تورم خواهد شد. دکتر نوبخت نیز با توجه به تجربه فراوان خود، تک‌نرخی کردن ارز را غیرممکن می‌داند.

توصیه‌ها و راهکارها

توصیه می‌شود دولت چندنرخی بودن ارز را به عنوان یک واقعیت ناگزیر بپذیرد و به جای تلاش برای حذف آن، اقداماتی را در دستور کار قرار دهد که آسیب‌های آن را کاهش دهد. این اقدامات شامل:

• افزایش شفافیت درباره دریافت‌کنندگان ارز ترجیحی.
• رصد و پیگیری مجدانه برای اطمینان از رسیدن ارزهای تخصیص‌یافته به اقشار هدف.
• پرهیز از سیاست‌های تورم‌زا که خود به افزایش قیمت ارز در بازار آزاد منجر می‌شود.
• تمرکز بر خاموش کردن موتورهای ایجاد بدهی که عامل اصلی کسری بودجه و تورم هستند.

در صورت اصرار بر سیاست اشتباه تک‌نرخی کردن ارز و تعیین نرخ تالار ارز بانک مرکزی روی ۱۳۰ هزار تومان، بروز تورم‌های سه‌رقمی بسیار محتمل خواهد بود.