چالش‌های صنعت نشر ایران: از عدم اجرای قوانین تا وابستگی به یارانه

محمود آموزگار، ناشر و رئیس پیشین اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، در گفت‌وگویی به بررسی دقیق تأثیر تک‌نرخی شدن ارز و حذف ارز ترجیحی کاغذ بر صنعت نشر کشور پرداخت. او تأکید کرد که وظیفه اصلی دولت‌ها فراهم آوردن بستر مناسب برای کار، معیشت، آموزش و بهداشت شهروندان است که معمولاً در قالب برنامه‌های توسعه‌ای چندساله محقق می‌شود.

برنامه‌های توسعه و چالش‌های اجرایی

آموزگار با اشاره به سابقه برنامه‌های توسعه در کشور، بیان کرد که با وجود تدوین و تصویب برنامه‌های متعدد، از جمله برنامه هفتم توسعه که در حال حاضر در دست اجراست، بسیاری از بندها و مواد آن‌ها به درستی اجرا نمی‌شوند. این امر نشان‌دهنده عدم باور کافی به اثربخشی این برنامه‌هاست.

بی‌توجهی به بند «ج» ماده ۹۲ برنامه ششم توسعه

وی به طور خاص به بند «ج» ماده ۹۲ برنامه ششم توسعه اشاره کرد که بر اساس نیازهای صنعت نشر گنجانده شده است. این بند دولت و شهرداری‌ها را مکلف می‌کند تا زمینه فعالیت نشر، فروش کتاب و مطبوعات را در اماکن غیرتجاری (مسکونی) فراهم آورند. با وجود اینکه آیین‌نامه اجرایی این بند پس از چهار سال در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۴۰۰ به تصویب هیئت وزیران رسید، اما هیچ اثری از اجرای آن در جامعه نشر دیده نمی‌شود.

«۱۰ سال پیش از تدوین این بند و تصویب آن توسط هیئت وزیران، اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران تفاهم‌نامه‌ای با شهرداری داشتند که ناشران بتوانند در اماکن مسکونی فعالیت کنند. این مدت منقضی شده است و اکنون دوستان ناشر اخطار دریافت می‌کنند که باید کاربری محل فعالیت خود را به تجاری یا اداری تغییر دهند که مستلزم صرف هزینه‌های گزاف است.»

آموزگار تأکید کرد که صنف ناشران باید اجرای این بند و آیین‌نامه اجرایی آن را از شهرداری‌ها و دولت، به ویژه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مطالبه کند، زیرا مسئولان نسبت به اجرای قوانین برنامه جدیت لازم را به کار نمی‌بندند.

یارانه و صنعت نشر: یک تدبیر موقت یا وابستگی دائمی؟

محمود آموزگار خاطرنشان کرد که یارانه در همه کشورهای دنیا یک امر مستمر و دائمی نیست و تنها یک تدبیر استثنایی برای مقاطع خاص بحرانی است. او به وضعیت کاغذ اشاره کرد که در ابتدا مسئله‌ای نبود، اما با دخالت دولت در نشر و صدور بی‌رویه پروانه‌های نشر، تقاضا برای حمایت دولتی افزایش یافت.

• کاهش ارزش پول ملی: نیاز به واردات کاغذ و افزایش قیمت آن.

• یارانه واردات کاغذ: اختصاص یارانه بدون نظارت جدی بر استفاده صحیح.

• تغییر رویکرد نمایشگاه کتاب: تبدیل نمایشگاه از محلی برای تبادل افکار و فروش رایت به یک فروشگاه صرف.

وی تأکید کرد که یارانه باید برای زمان اضطرار باشد و در شرایطی که مردم در تهیه مایحتاج اساسی خود با مشکل مواجه‌اند، دولت باید نگاهی جدی به این مسئله داشته باشد تا آثار منفی آن بر زندگی شهروندان کاهش یابد. تخصیص یارانه به هر موضوعی باید به سمتی حرکت کند که نیاز به آن رفع شود، در غیر این صورت با محدودیت منابع و قطع ارز ترجیحی، مشکلات کنونی پیش می‌آید.

وضعیت بحرانی کتابفروشی‌ها

آموزگار به وضعیت بحرانی کتابفروشی‌ها نیز اشاره کرد و وضعیت کنونی را با گذشته مقایسه نمود. در گذشته، زمانی که دولت دخالت مالی در صنعت نشر نداشت، عبدالرحیم جعفری توانست دوازدهمین شعبه انتشارات امیرکبیر را در تهران تأسیس کند که نشان‌دهنده سودآوری این کار بود. اما اکنون، صنعت نشر به یارانه خو گرفته و با قطع ناگهانی آن، به ویژه ناشران کوچک با مشکلات بی‌شماری مواجه می‌شوند.

راهکارهای پیشنهادی برای صنعت نشر

این فعال فرهنگی معتقد است که مشکل اصلی در کلیت اقتصاد کشور است و تا زمانی که این مشکل حل نشود، نشر و کاغذ نیز سامان نخواهند یافت. او راهکارهایی را برای بهبود وضعیت صنعت نشر ارائه داد:

• تجدیدنظر در اولویت‌های دولت: قطع تدریجی یارانه‌ها به جای قطع ناگهانی.

• بررسی صدور پروانه‌های نشر: با وجود بیش از ۲۰ هزار پروانه نشر، تنها ۵ هزار ناشر سالانه حداقل یک کتاب منتشر می‌کنند. دولت باید صدور پروانه‌های نشر را تعطیل کند، چرا که بسیاری از دارندگان پروانه فعالیتی در چاپ کتاب ندارند و ممکن است از امتیازات یارانه‌ای بدون تولید واقعی بهره‌مند شوند.

• نیاز به پوست‌اندازی در صنعت نشر: با اینکه کتاب در دنیا به «کسب‌وکار فقیر» معروف است و گردش مالی آن کمتر از دو کمپانی داروسازی بزرگ است، صنعت نشر ایران نیازمند بازنگری اساسی است.

در پایان، آموزگار بر لزوم یک «خرد جمعی» تأکید کرد تا نگاهی سازنده به این کسب‌وکار تزریق شود و با آگاهی‌بخشی و همکاری جمعی، مسائل موجود در صنعت نشر حل و فصل شود.