رونمایی از ششمین گزارش زیست‌بوم دانش‌بنیان: دستاوردها و چالش‌ها در اقتصاد ایران

توسعه سامانه‌های هوشمند مدیریت ریسک اعتباری

شرکت اعتبارسنجی ارزش‌آفرین اعتماد از سال ۱۳۹۷ بر توسعه سامانه‌های مدیریت ریسک اعتباری مبتنی بر پردازش داده‌های مالی و اعتباری متمرکز بوده است. در این راستا، سامانه‌های کلیدی مانند استعلام، سنجش، رسوب، ظرفیت و سلامت مالی طراحی و راه‌اندازی شده‌اند. پردازش کلان‌داده‌های تجمیع‌شده در این سامانه‌ها، امکان استخراج آمارهای دقیق از حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان را فراهم کرده و اساس تحلیل‌های ششمین گزارش را تشکیل می‌دهد.

روند تکاملی گزارش: توسعه کمی و کیفی

گزارش زیست‌بوم دانش‌بنیان طی سال‌های گذشته هم از نظر کمی و هم کیفی توسعه یافته است. از منظر کمی، هر سال یک فصل جدید به گزارش اضافه شده است؛ به طوری که سال گذشته فصل داده‌های صادرات و تجارت شرکت‌های دانش‌بنیان و امسال نیز فصل زیرساخت‌های فناوری به آن افزوده شد. از منظر کیفی نیز با افزایش دقت محتوا، تعریف شاخص‌های کمکی و بهبود روش‌های سنجش، گام‌های مؤثری برای ارتقای تحلیل اقتصاد دانش‌بنیان برداشته شده است.

مصطفی عرب تداوم انتشار این گزارش را یکی از نکات کلیدی و حاصل حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری دانست که امکان بررسی روندی داده‌ها را فراهم آورده و در تحلیل، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی برای اقتصاد دانش‌بنیان نقش مهمی ایفا می‌کند. این گزارش به صورت شفاف و در دسترس عموم منتشر شده که آن را به ابزاری مؤثر برای تصمیم‌گیری در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل کرده است.

فرآیند تهیه گزارش و دقت داده‌ها

فرآیند تدوین گزارش حدود ۹ تا ۱۰ ماه زمان می‌برد که شامل جمع‌آوری و پاک‌سازی ریزداده‌ها، ورود به پایگاه داده رابطه‌ای، طراحی شاخص‌های کیفی عملکرد، مصورسازی داده‌ها و نهایتاً ارائه در قالب گزارش نهایی است. شاخص‌های مورد استفاده مبتنی بر استانداردهای بین‌المللی و نیازهای واقعی سیاست‌گذاران طراحی شده‌اند. تحلیل‌ها بر اساس پردازش ریزداده‌ها انجام می‌شود و دقت شاخص‌ها در بسیاری از حوزه‌ها به ۱۰۰ درصد و در سایر حوزه‌ها به بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد می‌رسد.

چالش‌ها و واقعیت‌های شرکت‌های دانش‌بنیان

با اشاره به اهداف برنامه هفتم توسعه برای دستیابی به ۳۰ هزار شرکت دانش‌بنیان و سهم ۷ درصدی این بخش از اقتصاد کشور، عرب به نرخ شکست استارتاپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان در جهان اشاره کرد. ممکن است تا ۵۰ درصد این شرکت‌ها در پنج سال اول و تا ۹۰ درصد در ده سال اول فعالیت خود از چرخه خارج شوند. این شکست‌ها عمدتاً به دلیل ناتوانی در دستیابی به توجیه اقتصادی در مرحله تجاری‌سازی رخ می‌دهد.

وی از ارائه آمارهای تجمعی شرکت‌های دانش‌بنیان انتقاد کرد و اظهار داشت که این روش تصویر دقیقی از وضعیت واقعی ارائه نمی‌دهد. تا پایان سال ۱۴۰۰، تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان به ۱۲ هزار و ۶۹۲ شرکت رسیده که از این تعداد حدود ۲ هزار و ۵۰۰ شرکت تمدید نشده‌اند. پیش‌بینی می‌شود در سال‌های آینده با شرکت‌هایی مواجه شویم که با وجود گذشت بیش از پنج سال از دانش‌بنیان شدن، همچنان در مرحله نوپایی باقی مانده‌اند.

شاخص‌های جایگزین سنجش اقتصاد دانش‌بنیان

عرب به شاخص‌های مکمل دیگری برای سنجش اقتصاد دانش‌بنیان فراتر از سهم از GDP اشاره کرد. این شاخص‌ها شامل:

• سهم اشتغال
• سهم از تسهیلات بانکی فعال
• سهم از بازار سرمایه
• جلوگیری از خروج ارز
• میزان نفوذ فناوری در رشته‌های مختلف فعالیت

میزان تولید شرکت‌های دانش‌بنیان تا پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۲۵ میلیارد دلار برآورد شده، در حالی که ارزبری آنها بین ۴ تا ۶ میلیارد دلار است. این شرکت‌ها از خروج حدود ۱۸ میلیارد دلار ارز جلوگیری کرده‌اند که در مقایسه با واردات سالانه کشور (حدود ۱۰۰ میلیارد دلار) جایگاه واقعی اقتصاد دانش‌بنیان را روشن‌تر می‌کند.

تمرکز منابع و تأمین مالی

داده‌های گزارش نشان می‌دهد حدود ۵ درصد از شرکت‌های دانش‌بنیان نزدیک به ۹۰ درصد تسهیلات بانکی را جذب می‌کنند. این گروه، ۷۴ درصد درآمد کل، ۸۵ درصد درآمد محصولات دانش‌بنیان، ۸۴ درصد صادرات و ۶۶ درصد اشتغال این بخش را ایجاد کرده‌اند. این تمرکز منابع، به طراحی برنامه‌های متفاوتی مانند برنامه عرضه دانش‌بنیان برای شرکت‌های پیشران و برنامه‌های ارزش‌گذاری دارایی نامشهود و اصلاح ساختار مالی برای شرکت‌های نوپا منجر شده است.

نقش بازار سرمایه، بورس، فرابورس و به ویژه بازار نوآفرین در پذیرش شرکت‌های دانش‌بنیان و انتشار اوراق مالی نیز به تفصیل در گزارش بررسی شده است. تأمین مالی، موتور محرک اقتصاد دانش‌بنیان است؛ اگرچه سهم آن با سهم این شرکت‌ها از اقتصاد متناسب است، اما توزیع آن ناهمگون است. در سال ۱۳۹۹ تنها ۲۲ درصد از شرکت‌های دانش‌بنیان دارای تسهیلات بانکی فعال بودند که این رقم با اجرای برنامه‌هایی مانند «هزار فناور» به ۳۹ درصد رسیده است.

نقش بانک‌ها و زیرساخت‌ها

برای نخستین بار، شاخص‌های کلیدی عملکرد برای شناسایی بانک‌های پیشرو در حوزه دانش‌بنیان طراحی شده است. به عنوان مثال، بانک کارآفرین طی سه سال اخیر، ۱۲ تا ۱۳ درصد از سبد خدمات خود را به این حوزه اختصاص داده است و بانک‌های خصوصی‌تر عموماً عملکرد بهتری داشته‌اند.

فصل جدید زیرساخت‌های علم و فناوری، ۱۹۰۰ زیرساخت استقرار، ۴۹۹ زیرساخت تجاری‌سازی، ۲۲۷ نهاد مالی و ۱۹۳۰ مورد دیگر را شناسایی کرده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد نزدیک به ۶۰ درصد شرکت‌های دانش‌بنیان کشور حداقل یکی از دفاتر خود را در آزمایشگاه‌های معتبر و حدود ۳۳ درصد در پارک‌های علم و فناوری مستقر کرده‌اند. مهم‌ترین آسیب شناسایی‌شده در حوزه زیرساخت، تعدد عناوین و مراکز با کارکردهای مشابه و نبود متولی واحد است که می‌تواند منجر به موازی‌کاری و کاهش بهره‌وری شود.

گام‌های بعدی گزارش: آمایش سرزمینی و رصد بخشی

در پایان، عرب به فصل تازه آمایش سرزمینی اشاره کرد و گفت بر اساس نیازهای صندوق نوآوری و شکوفایی و درخواست نمایندگان مجلس، آمار شرکت‌های دانش‌بنیان به تفکیک استان‌ها و مناطق کشور تهیه شده است. همچنین با حمایت معاونت علمی و فناوری، رصد بخشی و بین‌بخشی اقتصاد دانش‌بنیان، از جمله سنجش دقیق سهم اقتصاد دانش‌بنیان در حوزه ICT و اتصال دسته‌بندی‌های فناوری به کدهای بین‌المللی مانند HS Code و آیسیک، دنبال می‌شود تا امکان تحلیل استانداردتر تعامل این بخش با سایر حوزه‌های اقتصادی فراهم شود.