ونزوئلا: داستان سقوط از «عربستان کارائیب» تا ابرتورم ویرانگر

توهم بی‌نیازی و بذر بیماری هلندی

ریشه‌های ابرتورم ونزوئلا نه در دوران قحطی، بلکه در دوران طلایی نفت صد دلاری در دهه ۲۰۰۰ میلادی کاشته شد. هوگو چاوز، رئیس‌جمهور وقت، به جای تقویت زیرساخت‌های تولیدی یا ایجاد صندوق ذخیره ارزی، دلارهای نفتی را مستقیماً به جامعه تزریق کرد. این سیاست هرچند در کوتاه‌مدت محبوبیت زیادی برای دولت به ارمغان آورد، اما منجر به ظهور «بیماری هلندی» در اقتصاد شد.

• تزریق دلارهای نفتی و سرکوب نرخ ارز، واردات را ارزان و تولید داخلی را غیراقتصادی کرد.
• کارخانه‌ها تعطیل و مزارع کشاورزی بایر شدند، کشور به واردات برای تأمین نیازهای اولیه وابسته گشت.
• دولت تعهدات مالی سنگینی از جمله یارانه‌های انرژی، مسکن رایگان و حقوق‌های دولتی متورم ایجاد کرد که تنها با نفت گران قابل پرداخت بود.

تلاقی دو طوفان: سقوط نفت و ضربه تحریم

حفره‌های ساختاری اقتصاد ونزوئلا تا زمانی که قیمت نفت بالا بود، پنهان ماندند. اما در سال ۲۰۱۴، با سقوط جهانی قیمت نفت، واقعیت تلخ نمایان شد. درآمد ارزی دولت به شدت کاهش یافت، در حالی که هزینه‌های عظیم دولتی پابرجا ماندند. در همین نقطه آسیب‌پذیر، تحریم‌های ایالات متحده وارد عمل شدند:

• تحریم‌های مالی: دسترسی دولت به بازارهای بدهی جهانی را مسدود کرد.
• تحریم‌های نفتی (از ۲۰۱۹ به بعد): توانایی ونزوئلا برای فروش نفت سنگین و واردات مواد رقیق‌کننده حیاتی را فلج کرد.

این ترکیب از «مدیریت ناکارآمد داخلی» و «محاصره اقتصادی خارجی»، تولید نفت ونزوئلا را به شدت کاهش داد. تولید نفت از حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۴، به کمتر از ۵۰۰ هزار بشکه در سال ۲۰۲۰ سقوط کرد و موتور اصلی ورود ارز به کشور از کار افتاد.

چاپخانه پول و سازوکار خودتخریبی

نیکلاس مادورو، جانشین چاوز، در مواجهه با خزانه خالی، به جای اصلاحات دردناک اقتصادی، به «جادوی پولی» متوسل شد. دولت با فعال‌سازی «سلطه مالی»، کسری بودجه عظیم خود را از طریق استقراض از بانک مرکزی پوشش داد. این فرآیند که «پولی‌سازی کسری بودجه» نامیده می‌شود، به معنای چاپ پول بی‌رویه برای تأمین هزینه‌های شرکت ملی نفت و دولت بود.

نتیجه این سیاست، انفجار نقدینگی بود. حجم پول در گردش به صورت نمایی رشد کرد. اما فاجعه زمانی رخ داد که این سیل نقدینگی با دیوار «تولید نابود شده» برخورد کرد. با کاهش تولید ناخالص داخلی (GDP) و کمبود کالا، پول‌های جدید فقط به دنبال کالاهای کمیاب می‌دویدند. طبق داده‌های استیو هنکه از دانشگاه جانز هاپکینز:

• نرخ تورم سالانه از ۶۹ درصد در سال ۲۰۱۴، به سرعت از کنترل خارج شد.
• در نوامبر ۲۰۱۶، ونزوئلا با عبور از نرخ تورم ماهانه ۵۰ درصد، رسماً وارد باشگاه کشورهای دارای ابرتورم شد.

سیاست‌گذاران ونزوئلایی، با این توهم که نقدینگی بیشتر می‌تواند رکود را جبران کند، پدال گاز چاپ پول را بیشتر فشار دادند.

کاتالیزور فاجعه: ارز چندنرخی و رانت سیاه

اصرار ایدئولوژیک دولت بر کنترل دستوری قیمت ارز و کالا، تورم ونزوئلا را به یک ابرتورم ویرانگر تبدیل کرد. دولت سامانه‌ای پیچیده برای تخصیص ارز ایجاد کرد که در آن دلار با نرخ رسمی (بسیار ناچیز) به کالاهای اساسی اختصاص می‌یافت، در حالی که قیمت واقعی دلار در بازار سیاه به هزاران برابر نرخ رسمی می‌رسید. این شکاف عظیم میان نرخ رسمی و بازار آزاد، بزرگترین ماشین تولید رانت را در آمریکای لاتین خلق کرد.

«خودی‌ها، وابستگان نظامی و نخبگان سیاسی، دلار دولتی ارزان را دریافت می‌کردند و به جای واردات دارو یا غذا، آن را در بازار سیاه می‌فروختند و یک‌شبه میلیاردر می‌شدند.»

این سیستم دو اثر ویرانگر داشت:

1. انگیزه هرگونه فعالیت تولیدی سالم را از بین برد؛ زیرا سود دلالی ارز هزاران برابر بیشتر از تولید بود.
2. باعث قحطی مصنوعی کالا شد؛ زیرا واردکنندگان واقعی به ارز دسترسی نداشتند.

نرخ ارز در بازار سیاه، که توسط وب‌سایت DolarToday منتشر می‌شد، نشان‌دهنده واگرایی وحشتناک بود. نرخ بازار آزاد از حدود ۱۷۰ بولیوار در سال ۲۰۱۴ به ۶ میلیون بولیوار در سال ۲۰۱۸ رسید. این بی‌اعتمادی مطلق به نرخ‌های رسمی، لنگر انتظارات تورمی جامعه را کاملاً رها کرد.

اوج فروپاشی: سال ۲۰۱۸ و مرگ پول

سال ۲۰۱۸ نقطه اوج این تراژدی بود. طبق محاسبات هنکه، نرخ تورم سالانه در پایان این سال به عدد باورنکردنی ۸۰ هزار درصد رسید؛ به این معنی که قیمت‌ها تقریباً هر ۱۹ روز دو برابر می‌شدند. در چنین فضایی، پول کارکرد خود را به عنوان وسیله مبادله از دست داد. مردم به محض دریافت حقوق، به فروشگاه‌ها هجوم می‌بردند تا آن را به کالا تبدیل کنند و فروشندگان پول را وزن می‌کردند، نه می‌شمردند.

دولت چندین بار اقدام به حذف صفر از پول ملی کرد (یک بار سه صفر، بار دیگر پنج صفر و نهایتاً شش صفر)، اما این اقدامات بدون اصلاحات ساختاری و توقف چاپ پول، بی‌اثر بود. جامعه به صورت خودجوش پول ملی را طرد کرد و دلار آمریکا، ارزهای دیجیتال و حتی مبادله کالا به کالا جایگزین بولیوار شدند. این پدیده که «دلاریزه شدن اقتصاد» نامیده می‌شود، عملاً حاکمیت پولی بانک مرکزی ونزوئلا را پایان داد.

تثبیت در فلاکت و درس‌های عبرت

اگرچه نرخ تورم ونزوئلا در سال‌های اخیر از قله‌های افسانه‌ای فاصله گرفته و به محدوده‌های سه رقمی بازگشته است، اما این کاهش نه به دلیل موفقیت سیاست‌های دولت، بلکه به دلیل مرگ کامل پول ملی و پذیرش دلار به عنوان ارز رایج در کف خیابان رخ داده است. وقتی اقتصاد با دلار می‌چرخد، چاپ اسکناس‌های بی‌ارزش بولیوار دیگر تأثیر تورمی سابق را ندارد.

تراژدی کاراکاس یک بلای طبیعی نبود، بلکه یک انتخاب سیاستی بود. درس بزرگ ونزوئلا برای کشورهای با ساختار مشابه این است که در یک اقتصاد نفتی و تحریم‌زده، کسری بودجه مزمن همراه با سرکوب نرخ ارز و مداخله در قیمت‌گذاری، ترکیبی انفجاری است. ونزوئلا ثابت کرد که نمی‌توان قوانین علم اقتصاد را با دستورات سیاسی دور زد. زمانی که تولید قربانی سیاست‌های پوپولیستی شود و استقلال بانک مرکزی فدای جبران کسری بودجه گردد، حتی بزرگترین ذخایر نفتی جهان نیز نمی‌تواند مانع از سقوط شود.

این کشور نشان داد که «نقدینگی» مانند آب پشت سد است؛ تا زمانی که دیواره‌های تولید و اعتماد پابرجاست، انرژی‌بخش است، اما زمانی که این دیواره‌ها فرو بریزند، به سیلی ویرانگر تبدیل می‌شود که همه چیز را با خود می‌برد. در قسمت بعدی این مجموعه گزارش، به جمهوری وایمار آلمان سفر خواهیم کرد؛ جایی که بدهی‌های خارجی و تحقیر ملی، یکی از کلاسیک‌ترین ابرتورم‌های تاریخ را رقم زد.