جت جنگنده JF-17 پاکستان: گسترش نفوذ دفاعی در خلیج فارس

موقعیت ژئوپلیتیکی پاکستان و صادرات تسلیحات

با افزایش سفارش‌ها برای جت جنگنده چندمنظوره JF-17، اسلام‌آباد درک کرده است که شراکت‌های نظامی دیگر به سادگی قابل تفکیک نیستند. منابع آگاه به شیوه‌های صادرات تسلیحات پاکستان ادعا می‌کنند که این کشور تلاش خواهد کرد از فروش تسلیحات به مناطق دارای حاکمیت مورد مناقشه مانند سودان و لیبی، که تحت تحریم‌های سازمان ملل هستند، خودداری کند. این تصمیم شامل صادرات غیرمستقیم از طریق عربستان سعودی یا امارات نیز می‌شود.

چندین منبع پاکستانی نزدیک به نهادهای نظامی و اطلاعاتی اشاره کرده‌اند که در صورت لزوم، اسلام‌آباد ترجیح می‌دهد به نفع ریاض عمل کند. گزارش رویترز در اواخر دسامبر نشان داد که پاکستان و ارتش ملی لیبی (LNA) در حال مذاکره برای یک بسته دفاعی چند میلیارد دلاری شامل جت‌های جنگنده JF-17 و هواپیماهای آموزشی سوپر موشک هستند.

ویژگی‌ها و مزایای JF-17

JF-17 Thunder به عنوان یک همکاری مشترک بین مجتمع هوافضای پاکستان و شرکت جنگنده‌سازی چنگدو چین معرفی شده و به عنوان یک جنگنده چندمنظوره با قابلیت رادارگریز به بازار عرضه می‌شود. این پلتفرم به طور فزاینده‌ای به قطعات چینی وابسته است و آزمایش‌های میدانی سیستم‌های فرعی چینی، ارزش آن را دوچندان کرده است.

پکن از این طریق تجربه مقابله با پلتفرم‌های ناتو مانند F-16، رافال و یوروفایتر را به دست می‌آورد و خود را از درگیری‌های مستقیم دور نگه می‌دارد. جنگ محدود میان هند و پاکستان در مه ۲۰۲۵ نیز به تقویت ارزش JF-17 کمک کرده و هم‌زیستی استراتژیک به نفع اسلام‌آباد و پکن را تثبیت کرده است.

هزینه‌های تخمینی هر واحد JF-17 بسته به پیکربندی و بسته‌های پشتیبانی متغیر است، اما به طور کلی، این پلتفرم نسبت به جنگنده‌های غربی مانند F-16 Block 70، رافال یا یوروفایتر تایفون هزینه کمتری دارد.

منابعی گزارش داده‌اند که هر واحد JF-17 در محدوده ۲۵ تا ۴۲ میلیون دلار هزینه دارد، در حالی که قیمت F-16 Block 70 Viper بین ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار و قیمت رافال یا یوروفایتر تایفون ۹۰ تا ۱۳۰ میلیون دلار است. علاوه بر این، JF-17 با موتور تک‌سیلندری، دامنه عملیاتی بیشتری را پوشش می‌دهد و هزینه کمتری نسبت به پلتفرم‌های آمریکایی یا فرانسوی دارد. این عامل هزینه برای خریداران در جنوب شرقی آسیا و مناطق آفریقایی اهمیت زیادی دارد، اگرچه سوالاتی در مورد ظرفیت صنعتی وجود دارد.

گسترش خط تولید و بازارهای صادراتی پاکستان

پاکستان صادرات JF-17 به میانمار و نیجریه را تأیید کرده و سفارش‌هایی نیز از آذربایجان دریافت و اولین تحویل‌ها را انجام داده است. مذاکرات طولانی با مصر و عراق به دلیل عدم اعتماد به چارچوب‌های مالی معتبر شکست خورده‌اند، اما مذاکراتی با اندونزی و بنگلادش امیدوارکننده‌تر به نظر می‌رسد.

عربستان سعودی به دنبال خرید JF-17 برای استفاده داخلی نیست، بلکه قصد دارد از آن در سودان بهره ببرد. گزارش‌های رویترز نشان می‌دهد که ریاض به دنبال تأمین تسلیحات برای دولت سودان به رهبری عبدالفتاح برهان است تا از آنها در برابر نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) که از امارات حمایت می‌شوند، پشتیبانی کند. پاکستان به طور تاریخی روابط دوستانه‌ای با تمام کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دارد و روابط نظامی آن برجسته‌ترین بخش این روابط است.

چرایی نزدیکی پاکستان به عربستان سعودی

پاکستان از سال ۱۹۶۷ خلبانان سعودی را آموزش داده و این رابطه را در سراسر جهان عرب گسترش داده است (سوریه، قطر، امارات، اردن، بحرین، یمن و لیبی). کمال آمال، پژوهشگر شورای آتلانتیک، به «میدل ایست آی» گفت: «پاکستان موفق شده در آب‌های گل‌آلود خلیج فارس پیش برود، در حالی که از درگیری یمن در سال ۲۰۱۵ خودداری کرده و اجازه داده دوحه از بندرها و کریدورهای هوایی در طول محاصره استفاده کند. حالا، همانطور که قبلاً شاهد بودیم، این اعتماد وجود دارد که ارتش پاکستان از گرفتار شدن میان دو طرف خودداری خواهد کرد.»

با این حال، منطق صنعتی و واقعیت‌های دیپلماتیک نشان می‌دهند که اگر پاکستان تحت فشار قرار گیرد، به سمت ریاض متمایل خواهد شد. شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان و محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، در سپتامبر ۲۰۲۵ «توافق‌نامه دفاعی استراتژیک» امضا کردند که نشان‌دهنده فصل جدیدی از همکاری دفاعی با حجم و دامنه گسترده‌تر است. با این حال، پاکستان احتمالاً در مقابل دولت طرابلس، که از جانب آنکارا حمایت می‌شود، قرار نخواهد گرفت. پاکستان، ترکیه و آذربایجان یک «ائتلاف سه برادر» تشکیل داده‌اند که یک شراکت چندلایه با ابعاد امنیتی قوی است. بنابراین، ترکیه شریک نظامی و صنعتی نزدیک به پاکستان و عربستان سعودی محسوب می‌شود.

چالش‌های پیش روی اسلام‌آباد

در عمل، سیاست‌های اجرایی به طور کامل قابل ارزیابی نیستند. پاکستان باید میان اولویت‌های خود و رضایت تأمین‌کنندگان استراتژیک، از جمله چین و ترکیه، تعادل برقرار کند. JF-17 Thunder یک برنامه مشترک بین چین و پاکستان است و دارای سیستم‌های استراتژیک چینی از جمله سیستم AESA KLJ-7A، نمایشگر هولوگرافیک Smart-HUD و قابلیت حمل موشک‌های هوایی PL-10 و PL-15 چینی است. بدون همکاری استراتژیک چین، این پلتفرم قابل تحویل نیست.

زنجیره تأمین JF-17 در بخش روسی ضعیف است. موتور JF-17 Block III یک RD-93 MA از شرکت کیموف است و تردیدهایی وجود دارد که آیا روسیه قادر خواهد بود یا می‌خواهد به سفارش‌های رو به رشد پاکستان پاسخ دهد یا سقفی برای تعداد جنگنده‌هایی که اسلام‌آباد می‌تواند به طور قابل اعتماد تحویل دهد، تعیین کند. یک منبع پاکستانی اشاره کرده که محدودیت سالانه ۲۵ فروند وجود دارد و هرگونه افزایش در تولید نیاز به سرمایه‌گذاری قابل توجه و یک زنجیره تأمین معتبر خواهد بود.