بحران مرگبار مارگزیدگی در هند: سالانه ده‌ها هزار نفر قربانی می‌شوند

تلفات بی‌سابقه و آمار نگران‌کننده

«دِوندرا»، کشاورز هندی، لحظه‌ای را که مار نیش خود را در پایش فرو برد، به یاد می‌آورد. تأخیر چهار روزه در مراجعه به بیمارستان، منجر به از دست دادن پایش شد. اما دوندرا از معدود خوش‌شانس‌هایی است که زنده ماند.

• بر اساس آمار دولتی، سالانه حدود ۵۰,۰۰۰ هندی بر اثر مارگزیدگی جان خود را از دست می‌دهند که تقریباً نیمی از کل مرگ‌ومیرهای جهانی ناشی از مارگزیدگی است.
• برخی تخمین‌ها، این رقم را حتی بالاتر می‌دانند؛ مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ نشان داد که بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، ممکن است ۱.۲ میلیون نفر، یعنی به‌طور متوسط ۵۸,۰۰۰ نفر در سال، در هند جان باخته باشند.

چالش‌های سیستم بهداشتی و درمانی

گزارش جدید «نیروی کار جهانی مارگزیدگی» (GST) نشان می‌دهد که ۹۹ درصد از کارکنان بهداشتی در هند در تزریق پادزهر با چالش روبرو هستند. این مطالعه که ۹۰۴ متخصص پزشکی را در هند، برزیل، اندونزی و نیجریه مورد بررسی قرار داده، موانع مشابهی را شناسایی کرده است:

• زیرساخت‌های ضعیف: کمبود امکانات و تجهیزات لازم.
• دسترسی محدود به پادزهر: عدم موجودی کافی پادزهر در مناطق دورافتاده.
• آموزش ناکافی: عدم آموزش کافی کادر درمانی برای مدیریت صحیح موارد مارگزیدگی و عوارض جانبی پادزهر.

تقریباً نیمی از متخصصان گزارش داده‌اند که تأخیر در درمان منجر به عوارض جدی از جمله قطع عضو، جراحی یا مشکلات حرکتی مادام‌العمر در بیمارانشان شده است.

اهمیت جهانی و طرح‌های ملی

در سال ۲۰۱۷، سازمان جهانی بهداشت (WHO) مارگزیدگی را رسماً به عنوان «بیماری گرمسیری فراموش‌شده با بالاترین اولویت» فهرست کرد. تخمین زده می‌شود که سالانه ۵.۴ میلیون نفر در سراسر جهان دچار مارگزیدگی می‌شوند و بیش از ۱۰۰,۰۰۰ نفر جان خود را از دست می‌دهند. مارگزیدگی به طور نامتناسبی جوامع فقیر روستایی در کشورهای با درآمد کم و متوسط را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در هند، بیشترین مرگ‌ومیر و جراحات ناشی از مارگزیدگی در مناطق مرکزی و شرقی گزارش می‌شود. دکتر یوگش جین، عضو GST و پزشک ایالت چتیسگر، تأکید می‌کند که کشاورزان و افراد جوامع قبیله‌ای فقیر، آسیب‌پذیرترین گروه‌ها هستند.

در سال ۲۰۲۴، هند «برنامه اقدام ملی برای پیشگیری و کنترل مارگزیدگی» (NAPSE) را با هدف کاهش ۵۰ درصدی مرگ‌ومیر ناشی از مارگزیدگی تا سال ۲۰۳۰ راه‌اندازی کرد. این طرح بر موارد زیر تمرکز دارد:

• نظارت بهتر
• بهبود دسترسی به پادزهر و تحقیقات
• افزایش ظرفیت پزشکی
• کمپین‌های آگاهی‌بخش عمومی

با این حال، کارشناسان معتقدند که اجرای این طرح تاکنون با ناهماهنگی‌هایی روبرو بوده است.

تأخیر در درمان و پیامدهای آن

دکتر جین توضیح می‌دهد که سم مار در عرض چند دقیقه وارد جریان خون شده و بسته به گونه مار، به اعصاب، سلول‌ها یا سیستم گردش خون حمله می‌کند. تأخیر در تزریق پادزهر می‌تواند منجر به نارسایی تنفسی، فلج، آسیب بافتی برگشت‌ناپذیر یا نارسایی اندام شود.

در مناطق روستایی هند، تأخیر در رسیدن به بیمارستان به دلیل جاده‌های نامناسب، بیمارستان‌های دورافتاده و کمبود خدمات آمبولانس، امری رایج است. به عنوان مثال، در سپتامبر گذشته، یک زن باردار در ایالت گجرات پس از اینکه خانواده‌اش مجبور شدند او را ۵ کیلومتر در یک پارچه حمل کنند، در راه بیمارستان جان باخت.

بسیاری از کارکنان بهداشتی آموزش‌دیده نیستند و از تزریق پادزهر به دلیل واکنش‌های نامطلوب احتمالی بیماران، هراس دارند. همچنین، بسیاری از مردم در مناطق روستایی به درمان‌های سنتی یا شفادهندگان محلی متکی هستند و تنها زمانی به بیمارستان مراجعه می‌کنند که علائمشان وخیم‌تر شده باشد که اغلب کشنده است.

چالش کیفیت و دسترسی به پادزهر

«گری مارتین»، هم‌بنیان‌گذار «لیانا تراست» که در زمینه کاهش تعارض انسان و مار در ایالت کارناتاکا فعالیت می‌کند، می‌گوید یکی دیگر از موانع اصلی، دسترسی به پادزهر با کیفیت بالاست.

در حال حاضر، هند تنها پادزهری برای چهار گونه اصلی مار سمی (کبرا، کرایت معمولی، راسل و وایپر اره‌ای) دارد که مسئول بیشتر گزش‌ها هستند. اما ده‌ها گونه مار سمی دیگر وجود دارند که هند پادزهر هدفمندی برای آنها ندارد، از جمله وایپر سبز، وایپر مالابار و وایپر دماغ‌قوز. یک مطالعه در سال گذشته در جودپور، راجستان، نشان داد که دو سوم بیماران مارگزیدگی که گونه مارشان ناشناخته بود، به پادزهر موجود پاسخ مناسبی ندادند.

لیانا تراست پنج سال است که روی سموم گونه‌های دیگر مار تحقیق می‌کند تا پادزهر آنها را توسعه دهد، اما این فرآیند کند و زمان‌بر است. مارتین خواستار آن شد که ایالت‌ها از دستور سال ۲۰۲۴ دولت کارناتاکا الگوبرداری کنند که مارگزیدگی را یک «بیماری قابل گزارش» اعلام کرده است تا با گزارش‌دهی کمتر مقابله شود.

ضرورت اراده سیاسی

دکتر جین می‌گوید: «مرگ‌ومیر ناشی از مارگزیدگی از جایی شروع می‌شود که اراده سیاسی به پایان می‌رسد. دولت‌ها باید اطمینان حاصل کنند که افراد فقیر، سیستم‌های بهداشتی ضعیف دریافت نمی‌کنند. آنها شایسته خدمات بهتری هستند.»