اقتصاد ایران در «تعلیق»: راهکارها و اصلاحات پیشنهادی برای خروج از وضعیت کنونی

وضعیت «تعلیق» و پیامدهای آن

در شرایط تعلیق، منطق بقا جایگزین منطق بهینه‌سازی می‌شود و تمرکز اقتصاد بر حفظ حداقل‌ها، از جمله بقای بنگاه‌ها و زنجیره تولید، قرار می‌گیرد. حتی بنگاه‌های سالم نیز در صورت نداشتن دسترسی به منابع مالی، در معرض فرسایش تدریجی قرار می‌گیرند که این وضعیت امروز در اقتصاد ایران کاملاً عینی و ملموس است.

• عدم اتکاپذیری ریسک: محاسبات ریسک در این فضا قابل اتکا نیستند.
• تعویق تصمیمات بزرگ: بازیگران اقتصادی تصمیمات کلان را به آینده موکول می‌کنند.
• فرسایش بنگاه‌ها: حتی شرکت‌های سالم نیز بدون دسترسی به منابع مالی دچار ضعف می‌شوند.

در چنین فضایی، مردم به طور طبیعی به سمت دارایی‌هایی حرکت می‌کنند که حس امنیت بیشتری دارند؛ از طلا و دارایی‌های فیزیکی گرفته تا ارز و رمزارز. در مقابل، بانک‌ها به دلیل محدودیت‌های ترازنامه‌ای، نرخ‌های بهره بالا و ریسک اعتباری، توان وام‌دهی مؤثر ندارند و دولت نیز به دلیل کسری مزمن بودجه عملاً از نقش حمایتی خارج شده است.

نقش بازار سرمایه در شرایط فعلی

بازار سرمایه نمی‌تواند معجزه کند، اما می‌تواند «طراحی» کند. مزیت بازار سرمایه نسبت به بانک و دولت نه در حجم منابع، بلکه در انصاف‌پذیری ابزارها است. این بازار ظرفیت دارد که بخشی از نقدینگی سرگردان را که امروز به سمت طلا و ارز می‌رود، به سمت تولید هدایت کند، مشروط بر آنکه بازدهی و امنیت ذهنی قابل رقابت برای سرمایه‌گذار ایجاد شود.

بورس کالا: ابزاری برای جذب سرمایه

مسئله این نیست که مردم را از طلا منصرف کنیم، بلکه باید تولید را از حیث بازدهی و امنیت درک‌شده، شبیه طلا کنیم. در این چارچوب، بورس کالای ایران می‌تواند فراتر از یک بازار معاملاتی عمل کرده و تولید فلزات و مواد معدنی را به ابزارهای مالی قابل سرمایه‌گذاری تبدیل کند؛ از:

• صندوق‌های کالایی
• ابزارهای مبتنی بر محصول انبارشده
• توکن‌سازی دارایی‌های واقعی

تعلیق: تهدید یا فرصت بازآرایی؟

تعلیق صرفاً یک تهدید نیست، بلکه می‌تواند فرصت بازآرایی نیز باشد. سازمان بورس می‌تواند با تسهیل ادغام‌ها و تجمیع شرکت‌های آسیب‌پذیر، زمینه شکل‌گیری بنگاه‌های بزرگ‌تر و مقاوم‌تر را فراهم کند. در شرایط تعلیق، حفظ همه بنگاه‌ها ممکن نیست، اما می‌توان بنگاه‌های قابل بقا را نجات داد.

اگر نرخ‌های بازدهی صرفاً در دارایی‌های غیرمولد شکل بگیرد، بازار سرمایه به حاشیه می‌رود، اما اگر تنظیم‌گری به‌گونه‌ای باشد که بازدهی تأمین مالی تولید برای سرمایه‌گذار قابل رقابت شود، بازار سرمایه معنا و کارکرد واقعی خود را پیدا می‌کند.

اصلاح ساختار در حوزه نفت و صندوق‌های ارزی

ریشه بسیاری از ناکارآمدی‌ها در حوزه نفت و صندوق‌های ارزی، تمرکز مالکیت و ابهام در مسئولیت است. تبدیل شرکت ملی نفت به یک بنگاه سهامی عام بزرگ می‌تواند این چرخه را اصلاح کند.

الگوی دولت مالیات‌گیر

در این الگو، دولت همچنان نقش دارد، اما نه به عنوان مالک و توزیع‌کننده رانت، بلکه به عنوان دولت مالیات‌گیر. دولت می‌تواند از شرکت نفت مالیات بگیرد و به‌تدریج نرخ مؤثر مالیاتی را به متوسط مالیات کشور نزدیک کند، در حالی که تمام زیرمجموعه‌ها با قواعد حاکمیت شرکتی و پاسخگویی شفاف اداره می‌شوند.

درس‌هایی از سهام عدالت

اشکال تجربه سهام عدالت نه در اصل مردمی‌سازی، بلکه در طراحی و مدیریت بود. اگر این واگذاری با قیود روشن درباره صلاحیت مدیران، تعارض منافع و دوره‌های مدیریتی انجام شود، می‌تواند به یکی از بزرگ‌ترین اصلاحات نهادی اقتصاد ایران تبدیل شود.

انتقال تدریجی اقتصاد نفتی از مالکیت دولتی بی‌صاحب به مالکیت مردمی مسئول، می‌تواند منطق بهره‌وری، حفظ دارایی ملی و پاسخگویی را جایگزین تخصیص رانتی و اتلاف منابع کند.