تحلیل ۶ ساله بازار سرمایه: تغییر پارادایم در بورس تهران و صنایع پیشرو

بازار سرمایه تهران در سال‌های اخیر شاهد تحولات چشمگیری بوده است؛ از سال طلایی ۱۳۹۹ و رکود فرسایشی ۱۴۰۰ تا بهبود تدریجی در ۱۴۰۱، صعود زیرساختی‌ها در ۱۴۰۲ و نوسانات ناهمگون ۱۴۰۳ که در نهایت به جهش دوباره در سال‌جاری منجر شد. این روند نشان‌دهنده تغییر پارادایم مهمی در بورس تهران است که اکنون بیش از هر زمان دیگری به بازاری «تحلیل‌محور و انتخاب‌محور» تبدیل شده است. در این بازار، دیگر حرکت یکپارچه صنایع تعیین‌کننده نیست، بلکه کیفیت سودآوری، مزیت رقابتی و تاب‌آوری هر صنعت، سرنوشت بازدهی سهام را رقم می‌زند.

بررسی‌ها حاکی از آن است که صنایعی چون اوره‌سازان، فلزات گرانبهای غیرآهنی، یوتیلیتی‌ها، لجستیک دریایی و برخی صنایع ریالی توانسته‌اند بازدهی چندین برابر شاخص کل را محقق سازند. در مقابل، صنایع مالی پرریسک، خدماتی آسیب‌پذیر و برخی گروه‌های تکنولوژی‌محور همچنان زیر سایه ریزش تاریخی سال ۱۳۹۹ باقی مانده‌اند. این گزارش با تحلیل عملکرد ۵۱ گروه بورسی طی شش سال گذشته، تصویری دقیق از تغییر آرایش قدرت، جابه‌جایی کانون‌های سودآوری و پیام‌های پنهان ارقام برای سرمایه‌گذاران را ارائه می‌دهد.

عملکرد برترین گروه‌های بورسی (مرداد ۹۹ تا دی‌ماه جاری)

از اوج قیمتی مرداد ۱۳۹۹ (۱۹ مرداد) تا پایان دی‌ماه سال جاری، شاخص کل بورس تهران بازدهی ۱۱۶ درصدی را ثبت کرده است. در این مدت، بسیاری از صنایع نزول سنگینی را تجربه کرده‌اند و برخی حتی پس از گذشت شش سال به سقف مرداد ۹۹ خود نرسیده‌اند. با این حال، برخی صنایع با عملکردی فوق‌العاده، بازدهی‌های چندبرابر نماگر اصلی بازار را به سرمایه‌گذاران خود هدیه داده‌اند:

• تولیدکنندگان کود (اوره‌سازان): با بازدهی شگفت‌انگیز ۶۳۹ درصدی، در صدر قرار دارند. این رشد ناشی از ماهیت پایدار، جریان نقدی مستمر و صادرات گسترده این صنعت است.
• تولید فلزات گران‌بهای غیرآهن: با بازدهی ۵۸۰ درصدی، در رتبه دوم قرار گرفته و از روندهای مثبت جهانی فلزات گران‌بها بهره‌مند شده‌اند.
• خدمات رفاهی متنوع (یوتیلیتی‌ها): با ثبت بازدهی ۵۳۵ درصدی، به دلیل پایداری تقاضای داخلی و توانایی جذب نقدینگی در شرکت‌های زیرساختی، در رتبه سوم هستند.
• خرده‌فروشی: با بازدهی ۴۷۵ درصدی، چهارمین گروه برتر بازار بوده که به عنوان زیرمجموعه‌ای قوی از صنایع ریالی، عملکرد بسیار خوبی از خود نشان داده است.
• بنادر و کشتیرانی: با بازدهی ۳۵۴ درصدی در جایگاه پنجم.
• سیمانی‌ها: با بازدهی ۳۲۷ درصدی در جایگاه ششم.

گروه‌های ناکام در عبور از قله ۱۳۹۹

از ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ که بورس تهران سقف تاریخی خود را ثبت کرد و پس از آن ریزش چشمگیری رخ داد، بازار سهام با چالش‌های متعددی مواجه شد. در حالی که ۳۲ گروه بورسی موفق به عبور از قله ۹۹ و ثبت بازدهی مثبت شده‌اند، ۱۹ گروه بورسی هنوز به قله‌های قیمتی سال ۹۹ بازنگشته‌اند و در محدوده بازدهی منفی قرار دارند:

• فعالیت‌های مرتبط با اوراق بهادار (فراکاپ‌ها): با افت ۸۲ درصدی، در صدر گروه‌های بازنده قرار دارند. این گروه به دلیل ماهیت پیچیده، حساسیت بالا به شرایط بازار و ریسک‌های ذاتی، با فشار شدید فروش و کاهش اقبال سرمایه‌گذاران روبه‌رو بوده است. کاهش کدهای فعال سرمایه‌گذار و از بین رفتن اعتماد عمومی، عامل اصلی رویگردانی از این صنعت محسوب می‌شود.
• هتل و رستوران: با بازدهی منفی ۶۳ درصدی.
• سخت‌افزار و تجهیزات: با افت ۵۷ درصدی.

این صنایع با چالش‌هایی نظیر محدودیت‌های کرونایی، مشکلات زنجیره تامین، نوسانات نرخ ارز و سیاستگذاری‌های نامشخص دست و پنجه نرم کرده‌اند.

سال‌های بورس تهران در یک نگاه

سال ۱۳۹۹: سالی که بورس تهران تاریخ‌ساز شد

سال ۱۳۹۹ یکی از درخشان‌ترین سال‌های تاریخ بورس تهران بود که شاخص کل با رشد ۱۵۵ درصدی به کانون توجه تبدیل شد. برخی گروه‌ها عملکردی به‌مراتب فراتر از میانگین بازار ثبت کردند:

• خرده‌فروشی: با بازدهی کم‌سابقه ۴۵۰ درصدی، به دلیل افزایش مصرف داخلی و تغییر الگوی خرید در دوران کرونا.
• بیمه: با ثبت بازدهی ۳۴۲ درصدی، به دلیل افزایش تقاضا برای خدمات بیمه‌ای و بهبود سودآوری شرکت‌ها.
• محصولات کاغذی: با رشد ۳۳۸ درصدی، به دلیل افزایش تقاضای داخلی و اثرگذاری رشد نرخ ارز.

در این سال، از ۵۱ گروه بورسی، ۴۹ گروه عملکرد مثبت داشتند و تنها دو گروه سخت‌افزار و تجهیزات و فعالیت‌های مرتبط با اوراق بهادار با بازدهی منفی مواجه شدند.

سال ۱۴۰۰: سال سرد و بی‌رمق

پس از هیجان سال ۱۳۹۹، بورس تهران در سال ۱۴۰۰ وارد دوره‌ای متفاوت شد. شاخص کل تنها ۵ درصد بازدهی ثبت کرد که کمترین رشد در پنج سال اخیر بود و نشان‌دهنده رکودی عمیق در اغلب صنایع بود:

• اوره‌سازها: با بازدهی ۴۹ درصدی در صدر قرار گرفتند که نشان‌دهنده تمرکز بازار بر گروه‌های کالامحور و صادراتی بود.
• کانی‌های فلزی: با بازدهی ۴۴ درصدی.
• یوتیلیتی‌ها: با رشد ۴۱ درصدی.

در مقابل، ۴۲ گروه از ۵۱ گروه بورسی سال ۱۴۰۰ را با بازدهی منفی به پایان رساندند که بازتاب‌دهنده فضای سرد بازار و افزایش بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران بود.

سال ۱۴۰۱: کورسوی امید

سال ۱۴۰۱ نشانه‌هایی از بهبود را بروز داد. شاخص کل با ثبت بازدهی ۴۳ درصدی، از بازگشت نسبی اعتماد سرمایه‌گذاران حکایت داشت:

• محصولات کاغذی: با جهش ۳۲۲ درصدی در صدر جدول بازدهی، به دلیل بهبود تقاضای داخلی و افزایش نرخ فروش.
• خرده‌فروشی: با بازدهی ۱۴۵ درصدی در جایگاه دوم.
• سایر مواد معدنی: با رشد ۱۳۲ درصدی در جایگاه سوم.

در مجموع، ۴۸ گروه از ۵۱ گروه بورسی سال ۱۴۰۱ را با بازدهی مثبت به پایان رساندند.

سال ۱۴۰۲: صعود زیرساختی‌ها

بورس تهران در سال ۱۴۰۲ بازدهی ۱۲ درصدی را ثبت کرد که نمایانگر ثبات نسبی بازار سرمایه بود:

• بنادر و کشتیرانی: با بازدهی ۱۰۱ درصدی در صدر، متاثر از افزایش تجارت خارجی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها.
• خدمات سخت‌افزار و تجهیزات: با رشد ۹۹ درصدی در جایگاه دوم.
• انبوه‌سازی، املاک و مستغلات: با رشد ۹۴ درصدی در جایگاه سوم.

در این سال، ۴۳ گروه بورسی بازدهی مثبت و ۸ گروه بازدهی منفی داشتند.

سال ۱۴۰۳: تداوم نوسانات

بورس تهران در سال ۱۴۰۳ با ثبت بازدهی ۲۳ درصدی، بهبود قابل‌توجهی نسبت به سال قبل نشان داد، اما بازدهی صنایع به طور چشمگیری متفاوت باقی ماند:

• منسوجات: با رشد ۸۷ درصدی، بیشترین بازدهی را کسب کرد.
• اوره‌سازها: با بازدهی ۶۸ درصدی در رتبه دوم.
• پیمانکاری صنعتی: با رشد ۶۰ درصدی در رتبه سوم.

تنها ۲۷ گروه از ۵۱ گروه بورسی بازدهی مثبت داشتند و ۲۴ گروه با بازدهی منفی مواجه شدند.

سال جاری: بهبود بورس در سایه اصلاحات کلان

سال جاری بورس تهران با تحولات مهم ساختاری و سیاستگذاری اقتصادی همراه بود که فضای بازار سرمایه را بهبود بخشید. اقداماتی نظیر حذف ارز نیما و توافقی، تعریف ارز تالار اول و دوم و تعیین‌تکلیف نرخ خوراک، باعث آرامش نسبی و افزایش اطمینان سرمایه‌گذاران شد. با وجود جنگ ۱۲ روزه ایران و رژیم صهیونیستی که موجب عقب‌نشینی شاخص‌ها شد، اصلاحات ساختاری اقتصاد، نزول سنگین دوره پساجنگ را جبران کرد. شاخص کل بورس تا انتهای دی‌ماه بازدهی ۶۵ درصدی ثبت کرد که نویدبخش دوره‌ای جدید از رونق است:

• تولید فلزات گرانبهای غیرآهن: با بازدهی ۱۴۴ درصدی در صدر.
• تولیدکنندگان کود (اوره‌سازان): با بازدهی ۱۲۹ درصدی در رتبه دوم.
• سایر محصولات غذایی: با ۱۱۴ درصد رشد در رتبه سوم.

تا پایان دهمین ماه سال جاری، ۴۶ گروه بورسی عملکرد مثبتی داشتند و پنج گروه قطعات خودرو، ماشین‌آلات، وسایل خانگی، انبوه‌سازی و سخت‌افزار و تجهیزات بازدهی منفی برجای گذاشته‌اند.