داووس ۲۰۲۶: چشم‌انداز اقتصاد جهانی در سایه هوش مصنوعی و ناسیونالیسم ترامپ

تحولات کلان اقتصادی و ژئوپلیتیک

در داووس ۲۰۲۶، سخنرانی‌ها عمدتاً بر کاهش سطح اعتماد در تبادلات جهانی و پیامدهای کوتاه‌مدت آن متمرکز بود. رئیس کمیسیون اروپا اظهار داشت که «جهان برای همیشه تغییر یافته و ما نیز باید تغییر کنیم.» این تغییرات به حدی است که ژئواکونومی جایگزین ژئوپلیتیک شده است و بنگاه‌ها باید متغیرهای ژئوپلیتیک را در برنامه‌ریزی‌های خود لحاظ کنند. با وجود شکاف‌ها و نااطمینانی‌ها، علاقه به گفت‌وگو و یافتن راه‌حل‌های جدید برای بقا و تولید ثروت در کشورهای شمال و جنوب دیده می‌شود.

برندگان جایزه نوبل اقتصاد بر اهمیت تبادل اقتصادی برای بهینه‌سازی و مزیت نسبی در تولید و نوآوری تأکید کردند. جهان در حال رشد است، نوآوری‌های شگفت‌انگیز شکوفا می‌شوند و نزدیک به یک میلیارد نفر در حال بهبود مهارت‌های خود هستند. تقاضا برای کالا، خدمات، نرم‌افزار، دیجیتالی شدن اقتصاد و پروژه‌های مشترک رو به افزایش است.

انقلاب مهارت‌افزایی و هوش مصنوعی

یکی از مهم‌ترین موضوعات داووس ۲۰۲۶، روش‌های مهارت‌افزایی شهروندان برای مدیریت و انطباق با شرایط جدید اقتصادی و محیطی بود. مجمع جهانی اقتصاد ابتکاری تحت عنوان «انقلاب مهارت‌افزایی» (Reskilling Revolution Initiative) آغاز کرده که ۸۵۰ میلیون نفر را در دنیا شامل خواهد شد. هند طرح «شتاب‌دهنده مهارت‌ها» (Skills Accelerator) را برای میلیون‌ها شهروند هندی آغاز کرده و آمریکا نیز طرح «اسمارت استارت آمریکا» (SmartStart USA) را برای آماده‌سازی یک میلیون نفر نیروی کار تا سال ۲۰۳۵ راه‌اندازی کرده است.

شرکت‌ها در بخش هوش مصنوعی خود به دنبال به‌کارگیری نرم‌افزارهایی هستند که بهره‌وری پرسنل را چند برابر کرده و فرآیند تولید را کارآمدتر سازند. همکاری در عرصه‌های مختلف صنعت هوش مصنوعی کلیدی است، زیرا هوش مصنوعی پدیده‌ای ملی نیست و نیازمند چرخه جهانی تبادل است. دولت آمریکا با راه‌اندازی شبکه‌ای از کشورها (Pax Silica) به دنبال تمرکز بر فرآیندهای سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و زنجیره عرضه است.

• سرمایه‌گذاری در انرژی پاک: پیش‌بینی می‌شود از ۲۵ میلیارد دلار سالانه به ۱۰۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ افزایش یابد.
• طرح Lumina: همکاری ۳۲ کشور و ۳۵ صنعت برای استفاده از هوش مصنوعی در بیش از ۱۰۰۰ بنگاه.
• برنامه Lighthouse Operating System: مجهز کردن کارخانه‌ها به آخرین روش‌های بهینه‌سازی.

Jensen Huang، رئیس هیئت‌مدیره Nvidia با ارزش بازار ۴.۵ تریلیون دلاری، بر تمرکز کشورهای در حال توسعه بر به‌روزرسانی ساختار عمرانی خود تأکید کرد. مجمع جهانی اقتصاد همچنین طرح‌هایی در زمینه آب، جنگل‌ها، محیط زیست و تنوع بیولوژیک آغاز کرده است.

تسلط گفتمانی ترامپ بر داووس ۲۰۲۶ و نظم نوین جهانی

لری فینک، نایب‌رئیس هیئت‌مدیره مجمع جهانی اقتصاد، شخصاً دونالد ترامپ را به داووس دعوت کرد. ترامپ و تیم او بر دو هدف کلان تمرکز دارند: خرج کردن پول فقط در جاهایی که برای آمریکا نفع دارد و افزایش قدرت نظامی. آمریکا از ۶۷ سازمان بین‌المللی خارج شده و بودجه وزارت دفاع را در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۵ درصد افزایش داده و به ۱.۱ تریلیون دلار رسانده است.

سیاست خارجی آمریکا در دوران ترامپ با اولویت‌های اقتصادی، مالی، فناوری و ژئوپلیتیک جایگزین چندجانبه‌گرایی سنتی شده است. اقدامات در ونزوئلا، گرین‌لند، ناتو و اوکراین همگی بر افزایش قدرت و برتری آمریکا و به حاشیه راندن رقبا متمرکز است. ترامپ در اجلاس داووس ۲۰۲۶، شورای صلح (Board of Peace) را بنیان نهاد که تاکنون ۲۶ کشور به آن پیوسته‌اند. این شورا به موازات سازمان ملل عمل خواهد کرد و کمیته‌ای برای بازسازی غزه در آن تشکیل شده است.

چالش‌های بازسازی غزه:

• ۶۱ میلیون تن آوار باید برداشته شود.
• ۱۲ دانشگاه تخریب‌شده مجدداً بنا شوند.
• ۸۹ درصد شبکه آبی احیا شود.
• ۹۰ درصد خانه‌ها بازسازی شوند.
• ۲۲ بیمارستان از ۳۶ بیمارستان دوباره ایجاد شوند.

نظام بین‌الملل به کدام سو می‌رود؟

مباحث داووس نشان‌دهنده پایان لیبرالیسم و جایگزینی چندجانبه‌گرایی با ناسیونالیسم اقتصادی، امنیتی شدن مبادلات تجاری و افزایش تعرفه‌ها است. اروپا باید سهم بیشتری از هزینه‌های ناتو را بپردازد، چرا که آمریکا دیگر حفظ ناتو را امری مسلم نمی‌داند. تنها ۱۶ درصد مردم اروپا، آمریکا را شریک و متحد خود می‌دانند.

دولت ترامپ در نظم جدید بین‌المللی بر همکاری بیشتر و برتری آمریکا تأکید دارد، در حالی که مسائل محیط زیستی، حقوق بشری و مهاجرت را پرهزینه می‌داند. ناسیونالیسم اقتصادی جایگزین تفکر جهانی‌سازی شده است. آمریکا به دنبال تحدید چین و روسیه در حریم قدرت امنیتی خود است و به همین دلیل بر تسلط بر گرین‌لند، که هشتمین رتبه را در فلزات نادر جهانی دارد، تأکید می‌کند.

چهار هدف کلان اقتصادی دولت ترامپ:

1. توازن جدید در مبادلات تجاری آمریکا.
2. ثبات بخشیدن به مناطق درگیر نزاع‌های ژئوپلیتیک.
3. صنعتی شدن مجدد و پیشرفته‌تر آمریکا.
4. ایجاد امنیت و قاعده‌مندی در زنجیره عرضه مواد خام حیاتی، تراشه‌ها و نرم‌افزارهای هوش مصنوعی.

کشورها در رقابت برای عقد قراردادهای بدون تعرفه، ایجاد کلوب‌های تجاری موازی و دسترسی به مواد خام بنیادی هستند. مارک کارنی، نخست‌وزیر کانادا، نظم جدید جهانی را ملتهب و نامطمئن دانست و کشورهای میان پایه را به ائتلاف و کاهش آسیب‌پذیری‌ها دعوت کرد. او بر این باور است که جهان وارد «هندسه متغیر» می‌شود و همکاری میان کشورها ضروری است.

سلطه هوش مصنوعی بر میزگردها و قراردادها

در داووس ۲۰۲۶، هوش مصنوعی موضوعی جذاب برای همه شرکت‌کنندگان بود. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) در سال ۲۰۲۵ در کشورهای توسعه‌یافته ۲۲ درصد افزایش و در کشورهای در حال توسعه ۵ درصد کاهش یافت. هیئت‌های قدرتمندی از مکزیک، برزیل، اندونزی، عربستان، نیجریه و چین برای جذب سرمایه و عقد قرارداد فعال بودند. فرانسه در نهایی کردن ۴۳ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری از MGX امارات برای ساخت Data Center موفق بود.

امارات متحده عربی در این زمینه بسیار شاخص است. شرکت سرمایه‌گذاری G42 با ۲۵۰۰۰ پرسنل از ۸۵ کشور، پیشرو در هوش مصنوعی خاورمیانه است. شرکت نفتی ADNOC همکاری گسترده‌ای با صنعت LNG آمریکا آغاز کرده و Damac Properties ۲۰ میلیارد دلار برای ساخت Data Center در آمریکا سرمایه‌گذاری خواهد کرد. در سال ۲۰۲۵، یک پنجم کل سرمایه‌گذاری جهانی (۲۷۰ میلیارد دلار) تنها در احداث Data Centerها بوده است.

• ابوظبی به دوازدهمین و دبی به چهاردهمین مرکز مالی جهان تبدیل شده‌اند.
• امارات طی سال‌های ۲۰۲۰-۲۰۲۴، ۱۱۸ میلیارد دلار در آفریقا سرمایه‌گذاری کرده است.
• کشورهای حوزه خلیج‌فارس ۱۵۰۰ هواپیمای مسافربری سفارش داده‌اند.

شرکت گوگل با ارزش بازار ۴ تریلیون دلاری، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار جهانی در حوزه هوش مصنوعی است. سرمایه‌گذاری‌های یک تریلیون دلاری تایوان، ژاپن و کره‌جنوبی نیز به هوش مصنوعی و انرژی معطوف خواهد شد. نگرانی‌هایی درباره انحصار ثروت و قدرت توسط صنایع هوش مصنوعی وجود دارد و برخی معتقدند این صنعت در «حباب» قرار دارد.

جیمی دایموند، رئیس هیئت‌مدیره JP Morgan، طرحی به ارزش ۱.۵ تریلیون دلار برای افزایش قدرت ملی آمریکا از طریق تولید، فناوری‌های بنیادی و هوش مصنوعی پیش گرفته است. سرمایه‌داران به مسائل حقوق بشری و انسان‌دوستانه نیز توجه دارند. آمریکا با ۳.۳ میلیارد دلار و عربستان با ۲ میلیارد دلار، رتبه‌های اول و دوم را در هزینه‌های انسان‌دوستانه دارند. با این حال، گزارش شرکت Edelman نشان می‌دهد که سطح اعتماد مردم به نهادها، دولت و بخش خصوصی در حال کاهش است و ۳۷ درصد افراد معتقدند خطر شرکت‌های بزرگ برای زندگی‌شان از دولت‌ها بالاتر است. لری فینک بر لزوم گفت‌وگوی واقعی میان ذی‌نفعان و انطباق با شرایط جدید تأکید کرد.