اصلاح تعرفه گاز در ایران: رویکردی عدالت‌محور برای مدیریت مصرف انرژی

ضرورت ملی اصلاح تعرفه گاز

ایران، با دارا بودن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان، سال‌هاست که با چالش «مصرف بی‌رویه» دست‌وپنجه نرم می‌کند. بر اساس آمارها، مصرف روزانه گاز کشور در فصول سرد به بیش از ۷۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد که ایران را در زمره پرمصرف‌ترین کشورهای جهان قرار می‌دهد. شدت مصرف انرژی در ایران حدود ۲ تا ۲.۵ برابر متوسط جهانی و حتی بالاتر از بسیاری از کشورهای صنعتی است.

کارشناسان حوزه انرژی بر این باورند که ریشه این مشکل نه در کمبود منابع، بلکه در قیمت‌گذاری غیرهدفمند، نبود سیگنال قیمتی مؤثر و ضعف سازوکارهای کنترلی نهفته است. نظام تعرفه‌گذاری پیشین، تفاوت معناداری میان مصرف بهینه و افراطی قائل نمی‌شد، که نتیجه آن مصرف چند برابری الگو توسط برخی مشترکان، به‌ویژه در مناطق برخوردار، بدون نگرانی از هزینه بود.

اصلاحات اخیر تعرفه‌ها با هدف جداسازی یارانه انرژی از مصرف اسراف‌آمیز آغاز شد. این سیاست بر اقلیت پرمصرف متمرکز شده و نه بر ۸۰ تا ۹۰ درصد مصرف‌کنندگان عادی. آمار رسمی نشان می‌دهد که حدود ۲ درصد از مشترکان خانگی، نزدیک به ۶ درصد از کل گاز خانگی کشور را مصرف می‌کنند که ضرورت این مداخله هدفمند را آشکار می‌سازد.

سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، اظهار داشت: «هدف از اصلاح تعرفه‌ها افزایش درآمد دولت نیست، بلکه اصلاح رفتار مصرفی و تحقق عدالت انرژی است.» این رویکرد، نقطه تمایز سیاست جدید با افزایش‌های قیمتی فراگیر در گذشته است و تلاش دارد هم‌زمان سه هدف عدالت، بهره‌وری و پایداری تأمین را محقق کند.

از ۱۲ پله غیرشفاف به ۴ پله استاندارد

یکی از مهم‌ترین تغییرات در نظام جدید تعرفه‌گذاری، کاهش تعداد پلکان‌ها از ۱۲ پله غیرمتعارف به ۴ پله استاندارد است. این اقدام، هم فهم مصرف‌کننده را افزایش داده و هم ابزار سیاست‌گذار برای مدیریت تقاضا را کارآمدتر کرده است.

در نظام قبلی، پیچیدگی پلکان‌ها باعث شده بود بسیاری از مشترکان درک روشنی از جایگاه مصرف خود نداشته باشند. اما اکنون با چهار پله مشخص—کم‌مصرف، خوش‌مصرف، پرمصرف و بسیار پرمصرف—پیام قیمتی به‌صورت شفاف منتقل می‌شود. آمارهای اولیه نشان می‌دهد که ۸۸ درصد مشترکان در پله‌های اول و دوم قرار دارند و عملاً مشمول افزایش قابل‌توجه تعرفه نشده‌اند، که ادعای «فشار بر عموم مردم» را رد می‌کند.

در مقابل، حدود ۱۰ درصد در پله سوم و تنها ۲ درصد در پله چهارم قرار دارند؛ همان گروهی که به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز، بخش قابل‌توجهی از آن‌ها دارای استخر خانگی، متراژهای بسیار بالا یا مصارف ترکیبی خانگی-تجاری بوده‌اند. این تفکیک باعث شده یارانه پنهان انرژی که سال‌ها به‌طور ناعادلانه توزیع می‌شد، هدفمندتر شود.

مهرپور، کارشناس اقتصاد انرژی، می‌گوید: «در تمام دنیا، تعرفه‌گذاری انرژی بر اساس چند پله محدود و معنادار انجام می‌شود. ایران با ۱۲ پله، یک استثنا بود. بازگشت به مدل چهارپله‌ای، پیش‌نیاز اصلاح رفتار مصرف‌کننده است؛ چون تا زمانی که مصرف‌کننده پیام قیمتی را نفهمد، انتظار صرفه‌جویی غیرواقع‌بینانه است.»

اثر این اصلاحات تنها در قبوض خلاصه نمی‌شود. گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد بسیاری از مشترکان پرمصرف، به‌ویژه در کلان‌شهرها، به سمت عایق‌کاری، تنظیم دمای محیط و کاهش مصارف غیرضروری حرکت کرده‌اند؛ تغییری که می‌تواند در میان‌مدت بار سنگینی را از دوش شبکه گاز کشور بردارد.

۱۳۰۰ اقلیم به‌جای ۵ اقلیم: بازتعریف عدالت انرژی

یکی از نوآورانه‌ترین بخش‌های اصلاح تعرفه گاز، افزایش تعداد اقلیم‌های محاسباتی از ۵ اقلیم کلی به حدود ۱۳۰۰ اقلیم شهری است. این تغییر، پاسخ مستقیمی به یکی از قدیمی‌ترین انتقادات به نظام تعرفه‌گذاری بود: بی‌عدالتی میان مناطق سردسیر و گرمسیر.

در مدل قدیمی، یک شهر سرد کوهستانی و شهری با زمستان‌های ملایم، ممکن بود در یک اقلیم قرار بگیرند که عملاً مصرف بالاتر در مناطق سرد را «بد مصرفی» تلقی می‌کرد. اما در مدل جدید، هر شهر و حتی هر محدوده شهری، بر اساس داده‌های دقیق هواشناسی و دمایی، اقلیم خاص خود را دارد.

توکلی تأکید کرد: «این اصلاح اقدامی ساختاری و بلندمدت است که هم عدالت پرداخت را افزایش می‌دهد و هم مانع از برچسب‌زنی نادرست به مصرف‌کنندگان مناطق سردسیر می‌شود.»

داده‌های اولیه نشان می‌دهد که با این بازتعریف، بسیاری از خانوارهای ساکن مناطق سرد، بدون تغییر در رفتار مصرفی، از انتقال ناعادلانه به پله‌های بالاتر مصون مانده‌اند. کارشناسان معتقدند این اقدام، مکمل سیاست‌های تنبیهی برای پرمصرف‌هاست و مقبولیت اجتماعی اصلاح تعرفه‌ها را افزایش داده است.

این داده‌های اقلیمی دقیق، زیرساخت لازم برای سیاست‌های هوشمند آینده از جمله تعرفه‌گذاری پویا، کنتورهای هوشمند و مدیریت بار فصلی را فراهم می‌کند.

پرمصرف‌ها زیر ذره‌بین: از قبض ۵۵۰ میلیونی تا تغییر رفتار

نمادین‌ترین خروجی اصلاح تعرفه‌ها، صدور قبوض سنگین برای مشترکان بسیار پرمصرف است؛ از جمله قبض ۵۵۰ میلیون تومانی در منطقه یک تهران که بازتاب گسترده‌ای داشت. این قبض مربوط به یک واحد معمولی نبوده، بلکه به مجموعه‌ای چندواحدی با استخر و مصارف غیرمتعارف تعلق داشته است.

توکلی در توضیح این موضوع تأکید می‌کند: «این قبوض قابلیت اصلاح دارند و در مواردی که اشتباه در ثبت تعداد واحد یا نوع کاربری وجود داشته باشد، بررسی مجدد انجام می‌شود. اما اصل پیام روشن است؛ مصرف خارج از الگو دیگر یارانه نمی‌گیرد.»

کارشناسان سیاست‌گذاری انرژی معتقدند ترکیب افزایش پلکانی تعرفه برای پرمصرف‌ها با الزام کاهش ۲۰ درصدی مصرف در دستگاه‌های اجرایی، مؤثرترین بسته سیاستی برای اصلاح الگوی مصرف است. طبق مصوبه دولت، تمامی ساختمان‌های اداری موظف‌اند دمای محیط را روی ۲۰ درجه سانتی‌گراد تنظیم کرده و مصرف خود را نسبت به سال ۱۴۰۱ حداقل ۲۰ درصد کاهش دهند. در صورت عدم تحقق، تعرفه گاز آن‌ها در پله چهارم و با نرخ بالاتر محاسبه می‌شود.

مهرپور تأکید می‌کند: «اگر این سیاست‌ها به‌صورت مقطعی اجرا نشوند و چند سال تداوم داشته باشند، می‌توان انتظار داشت شدت مصرف گاز در بخش خانگی و عمومی به‌طور پایدار کاهش یابد. تجربه جهانی نشان می‌دهد که اصلاح قیمت، وقتی با نظارت و عدالت همراه باشد، از مؤثرترین ابزارهای تغییر رفتار است.»

در مجموع، اصلاح تعرفه گاز گامی ضروری اما ناکافی است. موفقیت کامل این سیاست در گرو نوسازی ناوگان گرمایشی، توسعه کنتورهای هوشمند، بهبود استاندارد ساختمان و فرهنگ‌سازی عمومی است. با این حال، شواهد سال جاری نشان می‌دهد مسیر انتخاب‌شده، دست‌کم از منظر عدالت و کارایی، مسیری درست و قابل دفاع است.