رقابت جهانی بر سر مواد معدنی کمیاب: از پروژه ترامپ تا راهبرد روسیه

تسلط چین بر بازار جهانی

چین با در اختیار داشتن بیش از ۹۰ درصد ظرفیت پالایش مواد معدنی کمیاب در جهان و تقریباً تمامی تولید آهنرباهای دائمی، کنترل بی‌بدیلی بر زنجیره‌های تامین این مواد حیاتی اعمال می‌کند. این تسلط، پکن را در موقعیت قدرتمندی در عرصه جهانی قرار داده است.

ابتکار «پروژه خزانه» ترامپ

در واکنش به این وضعیت، ابتکاری به نام «پروژه خزانه/Project Vault» از سوی دونالد ترامپ مطرح شده است. این پروژه که ترکیبی از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و یک وام ۱۰ میلیارد دلاری از بانک صادرات و واردات آمریکا است، با هدف خرید و ذخیره مواد معدنی حیاتی طراحی شده است. هدف اصلی این ذخیره‌سازی، محافظت از تولیدکنندگان آمریکایی در برابر نوسانات قیمت و اختلالات احتمالی در زنجیره‌های تامین است.

• مشارکت شرکت‌ها: بیش از ۱۲ شرکت بزرگ از جمله جنرال موتورز، بوئینگ و گوگل (متعلق به آلفابت) به این طرح پیوسته‌اند.

محدودیت‌های صادراتی چین و واکنش‌ها

چین در آوریل ۲۰۲۵، با استناد به ملاحظات امنیت ملی، محدودیت‌های صادراتی بر برخی عناصر خاکی کمیاب مورد استفاده در بخش نظامی اعمال کرد. این محدودیت‌ها سپس با الزامات سختگیرانه‌تر صدور مجوز و مقررات فرامرزی گسترش یافت که صادرات مرتبط با بخش‌های دفاعی و نیمه‌رسانای آمریکا را تحت‌الشعاع قرار داد.

پس از ملاقات ترامپ با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در اکتبر ۲۰۲۵ در کره جنوبی، پکن موافقت کرد تا در ازای کاهش تعرفه‌های آمریکا، این محدودیت‌ها را به مدت یک سال تعلیق کند.

با وجود این وقفه موقت، واشنگتن تلاش‌های خود را برای تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تامین شتاب بخشیده و با چندین کشور از جمله استرالیا، ژاپن و اوکراین قراردادهایی را امضا کرده است.

افزایش تقاضا و نقش روسیه

تشدید تنش‌های تجاری بین دو اقتصاد بزرگ جهان، علاقه جهانی به مواد معدنی کمیاب را به طور چشمگیری افزایش داده است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۴۰، تقاضا برای موادی همچون لیتیوم و کبالت ۳۰ برابر شود که عمدتاً ناشی از رشد سریع خودروهای برقی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی با باتری است.

در همین راستا، روسیه نیز برای تقویت جایگاه خود اقدام کرده است. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور این کشور، به دولت دستور داده است تا راهبردی بلندمدت برای استخراج و تولید عناصر خاکی کمیاب تدوین کند. برآوردها نشان می‌دهد که روسیه ۶۵۸ میلیون تُن فلزات کمیاب، شامل ۲۸.۵ میلیون تُن از ۱۵ نوع عنصر خاکی کمیاب در اختیار دارد که به گفته این کشور، برای تامین نیازهای داخلی بلندمدت آن کافی است.