نقد فیلم «اسکورت»: روایتی عمیق از بحران اجتماعی پشت پدیده شوتی‌ها

اثری برجسته در جشنواره

«اسکورت» در میان ده فیلمی که در روزهای ابتدایی جشنواره در پردیس ملت به نمایش درآمد، بی‌هیاهو اما قاطعانه، بهترین اثر این دوره معرفی شده است. این برتری، حتی از فیلم پر سروصدای «نیم شب» محمدحسین مهدویان نیز فراتر رفته است. دلیل این تمایز، نه در بی‌نقص بودن فیلم، بلکه در توانایی آن برای روایت سینمایی یک داستان عمیق، بدون شعارزدگی و بیانیه‌نویسی، و بدون تکیه بر نام و سابقه ابراهیم حاتمی‌کیا نهفته است.

نگاهی نو به پدیده شوتی‌ها

«اسکورت» به پدیده‌ای می‌پردازد که اغلب یا از منظر امنیتی دیده می‌شود یا از روایت آن پرهیز می‌شود: شوتی‌ها. فیلم با آگاهی کامل به این سوژه نزدیک می‌شود و شوتی‌ها را نه قهرمان و نه صرفاً مجرم نشان می‌دهد. انتخاب قالب یک فیلم اکشن-جاده‌ای برای این موضوع، هوشمندانه است؛ زیرا روایت را از یک گزارش اجتماعی خشک نجات داده و به تجربه‌ای کاملاً سینمایی بدل می‌کند. در این فیلم، حرکت، تعلیق و ریتم، بار معنایی داستان را به دوش می‌کشند و نیازی به توضیح اضافه نیست.

در یکی از دیالوگ‌های مهم فیلم گفته می‌شود کولبرها برای جامعه عزیز هستند، اما شوتی‌ها قاچاق‌چی و مجرم. گزاره‌ای که از منظر حقوقی قابل دفاع است، اما «اسکورت» درست در همین نقطه مکث می‌کند. فیلم نشان می‌دهد شوتی پیش از آن‌که یک عنوان مجرمانه باشد، نتیجه یک وضعیت است؛ وضعیتی که در آن یک شهروند عادی، حتی با شغلی شریف مانند معلمی، به اجبار به شوتی‌گری کشانده می‌شود. فیلم از مخاطب نمی‌خواهد حکم صادر کند؛ از او می‌خواهد بشنود.

قهرمان و ضدقهرمان در «اسکورت»

قهرمان فیلم با بازی امیر جدیدی، شخصیتی کاملاً باورپذیر است؛ نه یک اسطوره و نه یک منجی. تصمیمات او محصول فشار اقتصادی و بن‌بست‌های اجتماعی است. در مقابل، فیلم عمداً از ساختن یک ضدقهرمان کلاسیک پرهیز می‌کند. در «اسکورت»، شر چهره انسانی مشخصی ندارد. اگر قرار باشد ضدقهرمانی برای فیلم تعریف کنیم، باید به سراغ شرایط اقتصادی و معیشتی برویم که کارگر، کشاورز، معلم و حتی به گفته یوسف حاتمی‌کیا در نشست خبری، پلیس را به مرز شوتی‌شدن می‌رساند. ضدقهرمان اصلی، وضعیت بحران‌زده اقتصادی و فساد ساختاری است، نه یک فرد خاص.

این نگاه، با یکی از مفاهیم بنیادی جامعه‌شناسی کلاسیک هم‌خوان است. امیل دورکیم چنین شرایطی را «آنومی» یا بی‌هنجاری می‌نامد؛ وضعیتی که در آن نظم اقتصادی و اجتماعی فرو می‌ریزد و قواعد رسمی دیگر پاسخ‌گوی زیست واقعی مردم نیستند. از نگاه دورکیم، بزهکاری در چنین وضعیتی نه انحراف فردی، بلکه واکنشی اجتماعی به فروپاشی نظم معیشتی است. «اسکورت» دقیقاً همین ایده را، نه در قالب نظریه، بلکه در دل روایت و موقعیت‌های سینمایی، بازنمایی می‌کند.

نقاط قوت و ضعف فیلمنامه

با این حال، «اسکورت» بی‌نقص نیست. فیلمنامه در برخی مقاطع، به‌ویژه در دیالوگ‌نویسی، دچار ضعف می‌شود. گاهی که تصویر می‌توانست بار معنا را به دوش بکشد، دیالوگ‌ها توضیحی و مستقیم می‌شوند. «اسکورت» هر جا به کنش و تصویر تکیه می‌کند، موفق‌تر است و هر جا به کلام پناه می‌برد، از قدرت سینمایی‌اش فاصله می‌گیرد. اما این ضعف به‌حدی نیست که کلیت فیلم را مخدوش کند و بیشتر نشانه تجربه‌اندوزی در مسیر فیلم‌سازی است.

پتانسیل ارتباط با مخاطب عام

نکته مهم دیگر، نسبت فیلم با مخاطب عام است. «اسکورت» برخلاف بسیاری از فیلم‌های اجتماعی سال‌های اخیر، صرفاً برای جشنواره ساخته نشده است. ریتم، ژانر و شخصیت‌پردازی آن باعث می‌شود فیلم پتانسیل اکران موفق داشته باشد و بتواند با تماشاگر غیرجشنواره‌ای نیز ارتباط برقرار کند؛ امتیازی که در سینمای اجتماعی امروز کمیاب شده است.

آغازگر مسیری مستقل

در نهایت، «اسکورت» هویتی مستقل برای خود می‌سازد. یوسف حاتمی‌کیا خود گفته است که این فیلم از دل سال‌ها ناکامی در فیلم‌سازی او متولد شده و به نقطه آغاز جدی ورود او به سینما بدل شده است. همین جمله، کلید فهم فیلم است. با «اسکورت» ما شاهد ظهور فیلم‌سازی هستیم که زبان سینما را می‌فهمد؛ فیلم‌سازی که نه وام‌دار سینمای پدرش ابراهیم حاتمی‌کیاست و نه در پی تکرار یک میراث تثبیت‌شده. «اسکورت» بیش از آن‌که یک بیانیه باشد، یک آغاز است؛ آغازی که می‌توان آن را جدی گرفت.