خراسان شمالی؛ الگوی موفق مدیریت منابع آب پس از انقلاب

ذخیره ۲۲۲ میلیون متر مکعب آب با سدسازی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای استان در حوزه آب، ساخت و بهره‌برداری از هشت سد مخزنی و ۱۰ بند انحرافی است. مجموع ظرفیت ذخیره این سدها به حدود ۲۲۲ میلیون متر مکعب می‌رسد که سالانه ۵۰ میلیون متر مکعب آب از آن‌ها برای مصارف شرب، بهداشت، کشاورزی و صنعت تأمین می‌شود.

• سد گلمندره، جدیدترین پروژه، سال گذشته آبگیری شد.
• ساخت سه سد دیگر نیز در حال انجام است.
• این سدها به کنترل سیلاب‌ها، تنظیم جریان رودخانه‌ها و حفاظت از محیط زیست کمک می‌کنند.

تامین پایدار آب شرب و صنعتی

شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی از سال ۱۳۸۴، اجرای طرح‌های بزرگ آبرسانی را در اولویت قرار داده است. این شرکت موفق شده است چهار طرح بزرگ آبرسانی را با بیش از ۱۵۶ کیلومتر خط انتقال به شهرهای بجنورد، شیروان، اسفراین، گرمه و جاجرم اجرایی کند.

منابع تامین آب این طرح‌ها شامل سدهای شیرین‌دره، بارزو و بیدواز و همچنین منابع آب با کیفیت منطقه است.

علاوه بر این، عملیات اجرایی طرح بزرگ تامین و انتقال آب زیرزمینی محدوده سرانی با احداث ۲۳۰ کیلومتر خط انتقال آغاز شده و اجرای ۱۰ هزار میلیارد ریال تعهدات قراردادی در این زمینه در دست اقدام است. این پروژه‌ها گامی بلند برای تامین پایدار منابع آب شرب و صنعتی استان محسوب می‌شوند.

۲۲ هزار هکتار زیر پوشش شبکه آبیاری نوین

برای ارتقای بهره‌وری بخش کشاورزی و توسعه پایدار، ۲۲ هزار هکتار از زمین‌های پایاب سدهای استان تحت شبکه‌های آبیاری قرار گرفته‌اند. همچنین مطالعات و اجرای بیش از هزار هکتار شبکه آبیاری جدید در دست اقدام است. این شبکه‌ها به کشاورزان کمک کرده‌اند تا در شرایط کم‌آبی، بازدهی محصولات خود را افزایش داده و امنیت غذایی منطقه تقویت شود.

استفاده از منابع آب نامتعارف در صنایع

استفاده از منابع آب نامتعارف برای صنایع نیز در دستور کار قرار گرفته است. به عنوان مثال، مجتمع پتروشیمی بجنورد سالانه ۵.۵ میلیون متر مکعب آب از پساب تصفیه‌خانه فاضلاب دریافت می‌کند که این اقدام منجر به آزاد شدن تخصیص قبلی منابع آب زیرزمینی برای مصارف شرب شده است. سایر صنایع استان نیز ملزم به استفاده از آب‌های نامتعارف شده‌اند تا منابع با کیفیت آب برای مردم حفظ شود.

جلوگیری از برداشت غیرمجاز و ساماندهی رودخانه‌ها

خراسان شمالی دارای ۶ هزار و ۶۰۰ کیلومتر رودخانه و مسیل است که ۲ هزار و ۲۰۰ کیلومتر آن از رودخانه‌ها و مسیل‌های مهم محسوب می‌شوند. تاکنون حریم و بستر یک هزار و ۵۱۸ کیلومتر از رودخانه‌ها مطالعه شده، ۱۷۷ کیلومتر آن لایروبی و ۹۰ کیلومتر ساماندهی شده است.

مقابله با کاهش سطح آب زیرزمینی

برداشت بی‌رویه منابع آب زیرزمینی منجر به کاهش سطح آب و کسری مخازن به بیش از ۲ میلیارد متر مکعب شده است. برای مقابله با این مشکل:

• یک هزار و ۲۵۶ حلقه چاه کشاورزی برقی به شمارشگر هوشمند مجهز شده است.
• بیش از سه هزار حلقه چاه غیرمجاز مسدود شده است.

این اقدامات تاکنون منجر به جلوگیری از برداشت ۳۵ میلیون متر مکعب آب زیرزمینی غیرمجاز شده است.

فرهنگ‌سازی و آموزش برای توسعه پایدار

توسعه پایدار منابع آب تنها با اقدامات فنی محقق نمی‌شود و همراهی مردم نقش اساسی دارد. در این راستا، طرح‌های مختلف اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی در استان اجرا شده است. طرح دانش‌آموزی «نجات آب» تاکنون بیش از ۳۵۰ هزار دانش‌آموز پایه‌های هفتم تا نهم را تحت آموزش‌های منابع آب قرار داده و سطح آگاهی آن‌ها بیش از ۱۸ درصد افزایش یافته است.

نشست‌های اطلاع‌رسانی با بهره‌برداران منابع آب، نخبگان، مقامات قضایی، زنان روستایی و روحانیون استان نیز برگزار شده است که این اقدامات، خراسان شمالی را در اجرای طرح‌های فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی منابع آب پیشرو کرده است.

شبکه بهینه پایش و رصد سیلاب

برای مدیریت علمی منابع آب، استان تاکنون ۴۱ ایستگاه شبکه بهینه باران‌سنجی احداث و تجهیز کرده است. همچنین سه دوره عملیات آماربرداری منابع و مصارف آب، ۹۵ ایستگاه آب‌وهواشناسی و ۱۷۹ حلقه چاه پیزومتر تکمیل و بهره‌برداری شده‌اند.

سامانه پایش و رصد سیلاب نیز در محل ایستگاه‌های آب‌سنجی استان راه‌اندازی شده و شبکه منابع آب سطحی و زیرزمینی به صورت برخط قابل رصد است. مطالعات ژئوفیزیک آبخوان‌های آبرفتی، ذخیره برفی و حجم آب معادل برف و ارتقاء ایستگاه‌های آب‌سنجی از دیگر اقدامات پایه‌ای استان در این حوزه است که مدیریت علمی و هوشمند منابع آب را ممکن می‌سازد.

ظرفیت و تخصیص منابع آب استان

میانگین بارندگی سالانه استان حدود ۲۶۳ میلی‌متر و حجم منابع آب تجدیدپذیر سطحی و زیرزمینی ۱.۲۶۸ میلیارد متر مکعب برآورد شده است. از زمان تشکیل شرکت آب منطقه‌ای خراسان شمالی، ۷۱ میلیون متر مکعب آب از منابع سطحی و زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و صنعتی تخصیص یافته و ۳۴۱۳ مجوز برداشت منابع زیرزمینی صادر شده است.

این آمار نشان می‌دهد که استان با برنامه‌ریزی دقیق، هم ظرفیت‌های موجود را مدیریت کرده و هم برداشت پایدار از منابع آب را تضمین کرده است. خراسان شمالی پس از انقلاب اسلامی مسیر طولانی اما موفقی در توسعه مدیریت منابع آب طی کرده است. از ساخت سدها و بندهای انحرافی گرفته تا شبکه‌های آبیاری و طرح‌های آبرسانی، از حفاظت منابع زیرزمینی و رودخانه‌ها تا فرهنگ‌سازی و آموزش نسل‌های جوان، این استان نمونه‌ای از توسعه پایدار منابع آبی در کشور است. اقدامات انجام شده نه تنها امنیت آبی مردم و کشاورزان را تضمین کرده، بلکه ظرفیت‌های صنعتی و توسعه پایدار استان را نیز تقویت کرده است.