نقد فیلم «نیم‌شب» مهدویان: استعاره‌های کهنه و گسست از واقعیت امروز

الهام اصفهانی، فعال رسانه‌ای، در یادداشتی تحلیلی به نقد جدیدترین اثر محمدحسین مهدویان با عنوان «نیم‌شب» در چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر پرداخته است. او معتقد است که این فیلم با تکیه بر استعاره‌های قدیمی و کلیشه‌ای، نتوانسته با تجربه زیسته مخاطب امروز ارتباط برقرار کند و به جای یک اثر ماندگار، به محصولی شعاری تبدیل شده است.

استعاره‌های کهنه و عدم ارتباط با مخاطب امروز

اصفهانی با تمرکز بر مفهوم «استعاره» در فیلم «نیم‌شب»، بیان می‌کند که مهدویان با استفاده از نگاشت‌های نمادین منسوخ نظیر «مادر/وطن» و «تولد در دل جنگ»، از برقراری پیوند با حافظه جمعی و تجربه زیسته مخاطب معاصر بازمانده است. این فعال رسانه‌ای تاکید دارد که تقلیل مفاهیم پیچیده به نمادهای تاریخ‌مصرف‌دار و شعاری، فیلم را به اثری تبدیل کرده که در برابر واقعیت‌های ملموس جامعه دچار لکنت و انقطاع تاریخی شده است.

مام وطن، زایش یا بیماری؛ مسأله این است!

«نیم‌شب» روایتی را به تصویر می‌کشد که مخاطب چند ماه پیش با تمام وجود آن را تجربه کرده است. قصه‌ها و فیلم‌ها واسطه‌ای برای درک جهان هستند، اما این سوال مطرح می‌شود که چرا «نیم‌شب» با وجود تجربه مشترک مخاطبان از روزهای پرالتهاب، نمی‌تواند نماینده خوبی برای این تجربیات باشد؟

چالش انتخاب استعاره‌ها و کارکرد زمان‌مند آن‌ها

مشکل اصلی فیلم در انتخاب استعاره‌ها نهفته است. استعاره‌ها تنها یک آرایه ادبی نیستند، بلکه ابزاری هستند که به کمک آن‌ها موقعیت‌های پیچیده، انتزاعی یا بحرانی را با تجربه‌های آشناتر و ملموس‌تر درک می‌کنیم. در واقع، ویژگی‌های یک تجربه شناخته‌شده بر وضعیت دیگر «نگاشت» می‌شود و معنا از جایی به جای دیگر منتقل می‌گردد. اما این نگاشت نه همیشگی است و نه بی‌زمان. استعاره‌ها به فرهنگ، حافظه جمعی و تجربه زیسته ما وابسته‌اند و با تغییر زمانه، کارکردشان نیز تغییر می‌کند. استعاره‌ای که زمانی معنا تولید می‌کرد، ممکن است در دوره‌ای دیگر نه‌تنها ناکارآمد شود، بلکه به منبع سوءتفاهم یا فشار احساسی بدل گردد.

شکاف میان نمادپردازی ملی و واقعیت‌های معاصر

مسئله‌ی اصلی فیلم «نیم‌شب» دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود: استفاده از استعاره‌هایی که گویی فرض می‌کنند نگاشت‌های قدیمی هنوز بی‌دردسر برای مخاطب امروز کار می‌کنند. فیلم مهدویان مجموعه‌ای از استعاره‌های آشنا است؛ تصاویری که زمانی مفاهیمی خوشایند می‌ساختند و بار سنگینی از نمادهای آشنا را به دوش می‌کشیدند. اما این حجم از نمادپردازی با تم ملی، با واقعیت زمانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، غریبه است و نتوانسته با آن همخوانی داشته باشد.