مرز دوغارون: تحولات اقتصادی و تسهیلات تجاری با افغانستان

تحولات اساسی در منطقه آزاد اقتصادی دوغارون

فرماندار تایباد، حسین جمشیدی، از تحولات مهم در مرز دوغارون به عنوان یکی از مهم‌ترین معابر خروجی کشور در شرق ایران خبر داد. وی ایجاد منطقه آزاد اقتصادی دوغارون را با حمایت دولت و مجلس، یک تحول اساسی در این مرز تاریخی برشمرد.

«از زمان تأسیس این منطقه که حدود یک‌سال از آن می‌گذرد، اقدامات مهمی در زمینه احراز مالکیت عرصه ۸ هزار هکتاری منطقه آزاد صورت گرفته و این مجموعه در مسیر توسعه قرار دارد.»

جمشیدی با اشاره به سابقه بیش از ۱۰۳ ساله مرز دوغارون و اهمیت آن در مبادلات تجاری ایران و افغانستان افزود که نگاه دولت و حاکمیت بر تسهیل شرایط تردد کالا و اشخاص در این معبر است و دوغارون به عنوان یک مرز فعال ۲۴ ساعته نقش پررنگ‌تری در توسعه ترانزیت منطقه ایفا خواهد کرد.

افزایش همکاری‌ها و تسهیلات تجاری

فرماندار تایباد بر تعامل مؤثر میان دو کشور ایران و افغانستان تأکید کرد و از دو دیدار متقابل میان استاندار خراسان رضوی و والی هرات در سال جاری خبر داد. این جلسات که یکی در اسلام‌قلعه افغانستان و دیگری هفته گذشته در دوغارون برگزار شد، به توافقاتی برای افزایش سطح همکاری‌های مرزی و رفع موانع ترانزیتی منجر شده است.

• رشد تردد کامیون‌ها: میانگین تردد کامیون‌ها بین ایران و افغانستان اکنون به روزانه ۱۲۰۰ دستگاه رسیده که نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۵۰ درصد و نسبت به سال ۱۴۰۲ بیش از دو برابر رشد داشته است. هدف، افزایش این میزان به روزانه ۲۰۰۰ دستگاه است.
• توسعه زیرساخت‌ها: توافق بر سر سه ‌بانده کردن محور ورودی به افغانستان در مقابل پایانه دوغارون، با تعهد دولت محلی هرات برای ایجاد سه لاین ورودی و سه لاین خروجی در سمت افغانستان.
• تجهیزات رفاهی: مقرر شده است تجهیزات رفاهی و خدماتی لازم برای رانندگان ایرانی در اسلام‌قلعه فراهم گردد.
• حذف عوارض: توافق برای حذف عوارض روتباس و خاک‌خُولی (۱۲۰ دلار برای هر کامیون) با همکاری وزارتخانه‌های مرکزی دو کشور.
• روادید آزاد: موضوع صدور روادید آزاد برای رانندگان تا منطقه اسلام‌قلعه در دستور کار قرار دارد تا تردد در منطقه آزاد دوغارون بدون نیاز به ویزا انجام شود.

این سه اقدام (سه‌ بانده شدن محور ورودی، لغو عوارض و آزادسازی روادید)، گام‌های بسیار بزرگی در تسهیل تجارت و حمل‌ونقل جاده‌ای میان دو کشور محسوب می‌شوند.

بر اساس ظرفیت‌های زیرساختی موجود، امکان تردد بیش از ۲۰۰۰ کامیون در روز از مرز دوغارون فراهم است و هدف، رسیدن به استاندارد جهانی عبور کامیون‌ها با کمترین توقف (۱۵ دقیقه) است.

فرصت طلایی ترانزیت در پی کاهش همکاری‌های پاکستان و افغانستان

با توجه به کاهش سطح همکاری‌های تجاری میان پاکستان و افغانستان، حجم قابل توجهی از مسیر ترانزیت منطقه به سمت ایران منتقل شده است. این وضعیت، فرصتی بی‌نظیر برای رشد اقتصادی و توسعه صادرات ایران ایجاد کرده، اما چالش‌هایی نیز در حوزه بروکراسی‌های اداری و توقف‌های طولانی در مسیر ترانزیت به همراه دارد.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی، کاظم شیردل، به چالش تعدد نظارت‌ها توسط دستگاه‌های مختلف (گمرک، ریل و سایر نهادها) اشاره کرد که منجر به کندی عملیات و تجمع خودروهای حمل کالا در پارکینگ‌های مرزی و افزایش هزینه‌ها برای صادرکنندگان و رانندگان می‌شود.

«برخی از افراد و مجموعه‌های محلی از این توقف‌ها برای کسب درآمد از محل پارکینگ‌ها و خدمات جانبی بهره‌برداری می‌کنند، امری که در نهایت به زیان اقتصاد کلان کشور تمام می‌شود.»

شیردل تأکید کرد که بهبود وضعیت نیازمند ساماندهی اصولی و منطقی است تا در سمت ایران و افغانستان هماهنگی کامل برای صدور مجوزها و ورود خودروها برقرار شود.

نقش منطقه آزاد تجاری و راه‌آهن خواف–هرات

منطقه آزاد تجاری شرق کشور می‌تواند به عنوان محور اصلی توسعه همکاری‌های اقتصادی بین ایران و افغانستان عمل کند. شیردل پیشنهاد داد که با سرمایه‌گذاری‌های مشترک، احداث شهرک‌های صنعتی مشترک و ایجاد بارانداز و انبارهای مرزی، سرعت انتقال کالاهای ترانزیتی چند برابر شود.

سه استان خراسان رضوی، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان، بیش‌ترین سهم را در صادرات، واردات و ترانزیت کالا به افغانستان دارند. با عزم جدی دولت‌های دو طرف و ادامه ارتباط نزدیک استانداران هرات و خراسان رضوی، اکنون بهترین زمان برای برداشتن موانع بروکراتیک و بهره‌برداری از این فرصت تاریخی است.

راه‌آهن خواف–هرات به عنوان یک پروژه راهبردی، نقش مرز دوغارون را از یک گذرگاه صرفاً جاده‌ای به یک محور ترکیبی ریلی–جاده‌ای تبدیل خواهد کرد. حمل‌ونقل ریلی با مزایایی نظیر قیمت تمام‌ شده کمتر، ظرفیت حمل بالا و ایمنی بیشتر، بخش عمده‌ای از دغدغه‌های امنیتی و توقف‌های طولانی را برطرف می‌کند.

با فعال شدن کامل این مسیر، ایران می‌تواند نه تنها کالاهای صادراتی خود را سریع‌تر و ایمن‌تر به افغانستان برساند، بلکه مسیر ترانزیت بین‌المللی برای کشورهای ثالث مانند ترکمنستان، تاجیکستان و حتی آسیای مرکزی را نیز ایجاد کند. این محور می‌تواند ایران را به کریدور جایگزین پاکستان برای صادرات به افغانستان و کشورهای منطقه بدل کند.

ترکیب کالاهای صادراتی و چشم‌انداز آینده

در حال حاضر، کالاهای ساختمانی، مواد اولیه صنعتی و فولاد سهم عمده صادرات از مرز دوغارون را تشکیل می‌دهند. صادرات لوازم خانگی، مواد غذایی و ماشین‌آلات صنعتی نیز در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است.

اگر سیاست‌گذاری منسجم و هماهنگی میان دستگاه‌های ذی‌ربط ایرانی و افغان به درستی انجام شود، مرز دوغارون می‌تواند به یکی از قطب‌های اصلی تجارت منطقه تبدیل شود. با فعال شدن مسیر ریلی خواف–هرات و تکمیل زیرساخت‌های مرتبط، یک زنجیره کامل لجستیک شکل می‌گیرد که هم به نفع صادرکنندگان ایرانی است و هم باعث رونق اقتصادی در استان‌های مرزی خواهد شد.

این زمان مناسبی است که از فرصت به ‌دست‌آمده در پی محدودیت‌های ترانزیتی پاکستان نهایت استفاده را ببریم و با تقویت محور ریلی شرق کشور، مسیر مطمئن و رسمی را برای صادرات پایدار و رقابتی به افغانستان و دیگر کشورها پایه‌گذاری کنیم.