«محاکمه آزادی»: روایتی تازه از زندگی مهدی بازرگان در جشنواره فجر

مهدی بازرگان: شخصیتی چندوجهی و ملی

محمد عبدی، کارگردان این مستند، با اشاره به فقدان آثار تصویری جامع درباره مهندس بازرگان، این شخصیت را دارای ابعاد گوناگون و ملی توصیف می‌کند. بازرگان نه تنها یک مهندس و استاد دانشگاه بود، بلکه به عنوان یک روشنفکر دینی و سیاست‌مدار عمل‌گرا نیز شناخته می‌شود. ردپای او در نقاط عطف مهمی از تاریخ معاصر ایران، از جمله تأسیس دانشگاه تهران، ملی شدن صنعت نفت و انقلاب اسلامی، به چشم می‌خورد. او همچنین از پایه‌گذاران نواندیشی دینی در ایران محسوب می‌شود.

«این حجم از تأثیرگذاری در عرصه‌های مختلف، او را به الگویی جذاب، به ویژه برای نسل جوان تبدیل می‌کند. از رهگذر مطالعه زندگی چنین افرادی است که می‌توان دوره‌های مهم تاریخی را بهتر شناخت.»

مستند «محاکمه آزادی» با وفاداری به اسناد و مدارک، تلاش کرده است تا تصویری ملموس و انسانی از بازرگان را در یکی از پرچالش‌ترین دوران زندگی‌اش، یعنی دادگاه نظامی، به نمایش بگذارد.

چالش‌های آرشیوی و رویکرد نوآورانه

یکی از بزرگترین چالش‌های پیش روی تیم تولید، محدودیت شدید منابع تصویری از مهدی بازرگان در دهه ۴۰ بوده است. به همین دلیل، کارگردان تصمیم گرفت تا به جای اتکا صرف به مصاحبه‌های رایج، به سمت خلق محتوای تصویری جدید حرکت کند.

• بازآفرینی داستانی: فضای دادگاه، جزئیات آن و شرایط تاریخی آن دوره به صورت داستانی بازآفرینی شده است.
• حضور سعید چنگیزیان: سعید چنگیزیان، بازیگر توانمند، نقش مهدی بازرگان را در سکانس‌های بازسازی‌شده ایفا کرده است.

این رویکرد، اگرچه ممکن است از دید برخی سنت‌گرایان در حوزه مستندسازی بحث‌برانگیز باشد، اما با توجه به کمبود منابع آرشیوی و نیاز به ارائه روایتی جذاب و منسجم، به عنوان راه حلی مؤثر انتخاب شده است. هدف اصلی، ارائه تصویری تازه و پویا از بازرگان به مخاطب است.

فرایند تولید و مشکلات دسترسی به آرشیو

فرآیند ساخت این مستند، از مرحله پژوهش تا تولید نهایی، حدود دو سال و نیم به طول انجامیده است. بخش عمده‌ای از این زمان صرف پژوهش گسترده و جمع‌آوری منابع آرشیوی شده است. محمد عبدی به دشواری و زمان‌بر بودن دسترسی به آرشیوهای منسجم در ایران اشاره کرد و گفت که برای یافتن اسناد، عکس‌ها و فیلم‌های مرتبط، جستجوهای گسترده‌ای هم در منابع داخلی و هم در منابع خارجی صورت گرفته است. این مشکل، یکی از دلایل اصلی گرایش تیم به سمت بازسازی و تصویرسازی خلاقانه بوده است.

حضور مستند در جشنواره فیلم فجر

محمد عبدی درباره حضور مستند «محاکمه آزادی» در جشنواره فیلم فجر، با اذعان به اینکه این جشنواره ذاتاً بر سینمای داستانی تمرکز دارد، حضور مستندهای با کیفیت سینمایی بالا و روایت‌گری قوی را فرصتی مغتنم برای مستندسازان و غنای جشنواره می‌داند. او معتقد است که مستند «محاکمه آزادی» به دلیل فرم بازسازی و روایت داستانی‌اش، به یک اثر سینمایی داستانی نزدیک‌تر است و شاید همین عامل باعث شده تا در جشنواره فجر جای گیرد.

یکپارچگی هیئت داوران

وی همچنین تصمیم به یکی شدن هیئت داوران مستند و فیلم داستانی را مثبت ارزیابی کرد. به باور عبدی، این یکپارچگی می‌تواند به ایجاد هماهنگی بیشتر در نگاه و خط مشی کلی جشنواره کمک کرده و از پراکندگی سلیقه‌ها بکاهد. این رویکرد در بسیاری از جشنواره‌های معتبر جهانی نیز رایج است و منجر به انتخاب‌هایی منسجم‌تر و حرفه‌ای‌تر می‌شود.

هدف نهایی: بازخوانی تاریخ برای نسل جوان

در نهایت، هدف اصلی سازندگان مستند «محاکمه آزادی»، «بازخوانی» و «بازآفرینی» تصویری از یک فصل مهم و کمتر دیده‌شده از تاریخ معاصر ایران، از طریق زندگی یکی از اثرگذارترین چهره‌های آن است. این مستند تلاش می‌کند تا مخاطب، به ویژه نسل جوان، نه با اطلاعات خشک تاریخی، بلکه با یک «روایت تصویری و قصه محور» که مبتنی بر ساختاری منسجم است، با شخصیتی چون مهدی بازرگان آشنا شود.