رطوبت و گسست مرمتی، تهدیدی جدی برای گنبد نظام‌الملک مسجد جامع عتیق اصفهان

رطوبت و تهدید گنبد نظام‌الملک در مسجد جامع عتیق اصفهان

مسجد جامع عتیق اصفهان، نگین درخشان معماری اسلامی ایران، سال‌هاست با معضلی جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند: رطوبت و گسست‌های مرمتی در ضلع جنوبی آن، به‌ویژه در محدوده گذر منتهی به سرویس بهداشتی. این بخش حساس که میزبان گنبد باشکوه نظام‌الملک است، در معرض آسیب‌های فزاینده‌ای قرار گرفته که می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای این بنای تاریخی بی‌نظیر به همراه داشته باشد.

پیگیری‌های بی‌نتیجه و تشدید آسیب‌ها

سیدروح‌الله سیدالعسگری، معاون اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در گفتگو با رسانه‌ها از پیگیری‌های مستمر این اداره در طول دو تا سه سال گذشته خبر داد. مکاتبات متعدد با دستگاه‌های مسئول، به‌ویژه شرکت آب‌وفاضلاب، در ابتدا با پاسخ‌های منفی مبنی بر عدم ارتباط رطوبت با تأسیسات آب‌وفاضلاب مواجه شد. بااین‌حال، تشدید تدریجی و تصاعدی رطوبت در ماه‌های اخیر، نگرانی‌ها را به اوج رساند و میراث‌فرهنگی را ناچار به پیگیری جدی‌تر موضوع کرد.

حدود یک ماه پیش، شرکت آب‌وفاضلاب به‌صورت رسمی اعلام کرد؛ منشاء رطوبت نه از لوله‌های فاضلاب و نه از شبکه آب شرب است، اما هم‌زمان یکی از همان لوله‌ها دچار ترک شده بود و آب به‌صورت محسوس به داخل مسجد نفوذ پیدا کرده بود؛ موضوعی که با مشاهدات میدانی کاملاً قابل‌تأیید بود.

کشف منشأ اصلی رطوبت و نشتی‌ها

پس از فروریزشی که در گذر پشت مسجد جامع رخ داد، بررسی‌های دقیق‌تر پرده از واقعیت برداشت. شکستگی در لوله اصلی آب، عامل اصلی نفوذ رطوبت به دیواره‌ها و سازه‌های مسجد بود. علاوه بر این، در جریان عملیات مرمتی و پس از برداشتن روکش مسیر، دو تا سه بخش دیگر از این مسیر نیز دچار نشتی بودند که احتمالاً برای یک یا دو سال به‌طور مستمر فعال بوده و به بنا آسیب رسانده‌اند.

کوتاهی‌های گذشته و مستندات موجود

سیدالعسگری با اشاره به کوتاهی‌های صورت‌گرفته، اظهار داشت که مسئولان آب‌وفاضلاب پیش‌تر ادعا کرده بودند که مسیر اصلاح شده و مشکلی از سوی آن‌ها وجود ندارد. اما مستندات تصویری شامل فیلم و عکس، به‌وضوح نشان می‌دهد که این ادعا قابل‌انکار نبوده و نشتی‌ها به‌طور مشخص در مسیر تأسیسات آب‌وفاضلاب قرار داشته است.

مداخله جدی و اقدامات پیشگیرانه

با ورود جدی اداره کل میراث‌فرهنگی، گزارش‌های لازم به دستگاه‌های مرتبط ارسال و مکاتبات با استانداری اصفهان انجام شد. بازدید میدانی مدیرکل مدیریت بحران استانداری و برگزاری جلسات متعدد با حضور میراث‌فرهنگی، شهرداری و آب‌وفاضلاب، به تعیین وظایف مشخص برای هر یک از دستگاه‌ها منجر شد.

برنامه‌های اجرایی و پایش رطوبت

• تهیه دستگاه اسکن رطوبت: مقرر شد این دستگاه برای پایش رطوبت در این محدوده و سایر بناهای تاریخی استان مورداستفاده قرار گیرد.
• آغاز عملیات اجرایی: از هفته گذشته، تعویض کامل سیستم لوله‌کشی مسی این مسیر آغاز شده است.
• اصلاح تراز گذر و زهکش‌ها: مقرر شده تراز گذر حدود نیم متر پایین‌تر آورده شود و هم‌زمان اصلاح زهکش‌ها و ناودان‌ها نیز انجام گیرد.

این اقدامات نشان‌دهنده رویکردی پیشگیرانه در مدیریت آسیب‌های رطوبتی در بناهای تاریخی استان است که با هدف ایجاد یک الگوی پایش مستمر و مداخله به‌موقع، از بروز خسارت‌های مشابه در آینده جلوگیری خواهد کرد.